اگر شما به‌عنوان مسافر از سیستم حمل‌ونقل عمومی تهران استفاده کرده باشید به‌راحتی متوجه خواهید شد که این سیستم برای استفاده افراد سالم طراحی‌ شده است و درصورتی‌که مسافر نقص و یا محدودیت حرکتی داشته باشد به‌هیچ‌وجه امکان استفاده از آن ندارد.

تاکسی‌سواری در خیابان انقلاب

حدفاصل میدان فردوسی تا میدان انقلاب یکی از پررفت‌وآمدترین و پرتراکم‌ترین مناطق شهر تهران است. به‌جرئت می‌شود گفت یک معلول یا یک سالمند از هیچکدامیک از امکانات شهری قادر به استفاده نیست. در این منطقه مرکزی تهران روی زمین هم سامانه حمل‌ونقل اتوبوس‌های تندرو فعالیت می‌کند و هم تاکسی‌های خطی و گردشی و هم در زیرزمین مترو وجود دارد. درصورتی‌که شما از صندلی چرخ‌دار استفاده کنید قید سوارشدن تاکسی‌های خطی و گردشی را بهتر است بزنید. در بیشتر تاکسی‌ها چند نفر مسافر نشسته‌اند و راننده تنها با مکثی کوتاه مسافر را از کنار خیابان سوار خواهد کرد، راننده امکان دارد بسته به حجم ترافیک و رفت‌وآمدها شما را در هرجایی از میدان‌ها و خیابان‌ها سوار و پیاده کند. اگر موفق به گرفتن تاکسی هم بشوید راننده تاکسی آموزشی برای نحوه رفتار با یک معلول را ندیده است.

سوار و پیاده شدن معلولین به خودرو و جای گذاری ویلچر آن در صندوق‌عقب خودرو زمان‌بر است ولی به‌محض مکث کوتاه صفی بلند از خودروها پشت سر تاکسی در حال سوارشدن تشکیل می‌گردد و راننده‌های منتظر هم شروع به بوق زدن می‌کنند و رفتار اعتراضی از خود نشان می‌دهند. خط عابر پیاده به‌هیچ‌وجه موردتوجه قرار نمی‌گیرد و هنگام عبور از خیابان هرلحظه باید انتظار عبور موتورسیکلت را داشته باشید. کافی است به تقاطع خیابان انقلاب و خیابان حافظ زیر پل کالج سری بزنید و دقایقی بایستید و گذر خودروها را در این چهارراه نگاه کنید. آن‌وقت متوجه خواهید شد که اگر یک معلول یا فرد مسن یا سالمند بخواهد از این چهارراه عبور کند و به سمت دیگر چهارراه برود با چه خطراتی روبرو است.

به‌جز تاکسی، اتوبوس‌های تندرو موسوم بی آرتی هم در حدفاصل این دو میدان اصلی شهر تهران به جابجایی مسافرین شهری کمک می‌کنند اما به‌هیچ‌وجه نباید انتظار داشته باشید که به‌عنوان یک معلول بتوانید از این اتوبوس‌ها استفاده کنید.

گرفتاری در ایستگاه اتوبوس

ایستگاه‌های اتوبوس با موانع زیادی محاصره شده‌اند حتی فرد معلول نمی‌تواند وارد هیچ‌کدام از ایستگاه اتوبوس‌های تندرو شود، میله‌های خط ویژه و نصب انواع مانع برای حضار کشی و کور کردن سطح شیب‌دار ورودی و خروجی ایستگاه‌ها تیز حکایتی جداگانه دارد. گیت تحویل بلیت و فاصله سکوهای ایستگاه‌های اتوبوس‌های شهری به‌هیچ‌وجه اجازه سوارشدن فردی با معلولیت و صندلی چرخ‌دار به اتوبوس را نمی‌دهند… جالب اینجاست که تمام اتوبوس‌های سامانه تندرو بی‌آرتی در مقابل در ورودی مسطح هستند و پله در این اتوبوس‌ها طراحی نشده است؛ و دارای سطح شیب‌دار هستند که این امکان را فراهم می‌کند تا فرد معلول با صندلی چرخ‌دار وارد اتاق اتوبوس شود. همچنین در کنار درهای اتوبوس‌ها و بر روی بدنه آن‌ها نشان معروف یک فرد ویلچر سوار را به‌راحتی می‌شود مشاهده کرد که به معنای مناسب بودن برای سوارشدن معلول است؛ اما این سؤال پیش می‌آید که چرا معلولان چه با عصا و چه با صندلی چرخ‌دار در ایستگاه‌ها و در داخل اتوبوس‌های تندرو مشاهده نمی‌شوند و از این وسایل نقلیه برای جابجایی استفاده نمی‌کنند.

مشابه همین وضعیت دربارهٔ استفاده افراد مسن و کهن‌سال از اتوبوس تندرو هم وجود دارد، حجم سنگین مسافرین هنگام ورود و خروج در ایستگاه‌ها، دسترسی به ایستگاه‌ها و گذر از نرده‌های نصب‌شده در کف خیابان برای تعیین حریم مسیر خط ویژه و راه‌پله پل‌های عابر پیاده که تنها راه ورودی برای ایستگاه‌ها در نظر گرفته‌شده است باعث شده‌اند که استفاده از اتوبوس و حمل‌ونقل عمومی درون‌شهری برای معلولین و سالمندان به عملیات غیرممکن تبدیل شود.

متروهای بی‌آسانسور

همین شرایط کم‌وبیش دربارهٔ استفاده از مترو هم حاکم هست. ایستگاه‌های مترو در بیشتر موارد بدون آسانسور هستند و پله‌برقی‌ها برای حمل ویلچر مناسب نیستند و به دلیل ازدحام جمعیت و سرعت نقاله آن‌ها فرد عصابه‌دست و افراد سالمند در عمل برای استفاده از آن با خطرات زیادی مواجه می‌شوند. گیت‌های بلیت بسیار باریک هستند و حتی اگر فردی با ویلچر بتواند در ایستگاهی آسانسور دار خود را به پشت این گیت‌ها برساند برای گذر از آن‌ها با مشکل مواجه است، از طرفی به دلیل فاصله سکوی ایستگاه با واگن که فاصله‌ای ده تا ۲۰ سانتی‌متری هست فرد معلول به‌ویژه ویلچر سوار بدون کمک نمی‌تواند وارد واگن شود.

در حال حاضر اگر معلولی بتواند تمام این موانع و کاستی‌ها را پشت سر بگذارد تنها با کمک مردم و دیگر مسافرین است که می‌تواند وارد واگن‌های قطارهای شهری بشود درحالی‌که باید مأمورینی مجهز به رمپ -سطح شیب‌دار حمل شدنی- در ایستگاه باشد تا معلول هنگام ورود و خروج از ایستگاه‌ها و سوار و پیاده شدن از واگن به آنان مراجعه کند. ولی هنگام مشاهده معلول در مترو مسئولان و مأمورین که در بیشتر موارد آموزشی هم ندیده‌اند هیچ مهارتی و دستورالعملی برای چنین مواقعی ندارند و توانایی کمک به فرد را ندارند و جه بسا با ناشیگری باعث آسیب زدن به ویلچر و فرد معلول می‌شوند.

سامانه حمل و نقل

سامانه حمل‌ونقل معلولین و جانبازان شهرداری تهران که زیر نظر سازمان اتوبوس‌رانی تهران و حومه فعالیت می‌کند تنها راهی است که معلولین می‌توانند به کمک آن در سطح شهر تهران جابجا بشوند این سامانه مجهز به تعدادی ون و اتوبوس شهری مناسب‌سازی شده است. ولی خدمات این سامانه بسیار محدود است و مددجوها برای استفاده از خدمات سامانه باید با کاستی‌های زیادی مثل رزرو سرویس‌ها از قبل کنسلی سرویس به دلیل محدودیت ون‌ها انتظار زیاد برای رسیدن ون‌ها و رزرو ون‌ها در محدوده زمانی و مکانی با اولویت مراکز بهداشتی و درمانی کنار بیایند و محدودیت وسایل مناسب‌سازی شده در این سامانه باعث شده است تا راننده‌هایی که در آن فعالیت می‌کنند تحت‌فشار زیاد و خستگی مفرط خدمات خود را ارائه دهند. تنها نکته مثبت استفاده از سامانه حمل‌ونقل معلولین و جانبازان شهرداری تهران کرایه کم آن است.

حدفاصل میدان فردوسی تا میدان انقلاب یکی از مناطق شهری در تهران است که طرح نوسازی پیاده‌روها در آن به اجرا درآمدهاست و تا حدود زیادی سعی شده است تا پیاده‌روها و خیابان‌ها هم‌سطح شوند اگر شما به‌عنوان یک فرد معلول که از صندلی چرخ‌دار استفاده می‌کنید در این مسیر تردد کنید به‌راحتی و در امنیت می‌توانید این مسیر را طی کنید مسیری صاف و مسطح البته در پیاده‌رو جنوبی خیابان انقلاب طراحی‌شده است باکمی چشم‌پوشی از برخی موانع اما متأسفانه آنچه به نظر می‌رسد این است که برای دسترس‌پذیری و مناسب‌سازی باقی امکانات و خدمات شهری هیچ فکری نشده است و در حد صاف شدن پیاده‌رو متوقف مانده است.

نگاهی اجمالی به بانک‌ها، عابر بانک‌ها، رستوران‌ها، فروشگاه‌ها کتاب‌فروشی‌ها و میوه‌فروشی‌ها و خواربارفروشی‌ها، دفاتر پلیس ۱۱۰ پیشخوان‌های دولت، درمانگاه‌ها، مراکز تفریحی سینما ایستگاه‌های اتوبوس و مترو و تاکسی ساختمان پزشکان دفاتر وکالت، نشان می‌دهد که تا فراهم آمدن شرایطی که بتوان آن را مناسب‌سازی شده برای معلولین و افراد مسن نامید راهی طولانی باقی‌مانده است. حدفاصل میدان انقلاب و فردوسی تنها بخشی کوچک از صدها و هزاران تاکسی و اتوبوس و ایستگاه‌های اتوبوس و تاکسی خیابان‌ها و کوچه‌ها و پیاده‌روها و ورودی‌های ساختمان‌ها و منازل و امکانات شهری موجود در تهران را در خود جای‌داده است که نیاز به مناسب‌سازی دارند اما می‌توانست با یک طراحی دقیق و اجرای درست تبدیل به الگویی شود برای مناسب‌سازی باقی شهر ولی ناقص و ناکام مانده است

هنوز تنهایند

حمل‌ونقل عمومی در تهران به‌هیچ‌وجه انعطاف‌پذیر نیست و فرد معلول یا سالمند ناچار است تا برای استفاده از آن با این سیستم کنار بیاید و یا با محدودیت آن بسازد. وقتی صحبت از مناسب‌سازی و دسترس‌پذیری حمل‌ونقل عمومی برای معلولین و افراد مسن صحبت می‌کنیم به این معناست که فرد استفاده‌کننده از خدمات چه معلول و چه مسن باوجود هرگونه نقص محدودیت حرکتی قادر باشد تا به‌تنهایی از عهده کار خود برآید. در حال حاضر باوجود نقایص زیاد و ابتدایی بودن سیستم حمل‌ونقل شهری در شهر تهران نباید انتظار داشت معلولین و افراد مسن و سالمند از آن استفاده کنند، البته باوجود به حجم جمعیت ساکن در تهران بهر حال معلولین و افراد مسن ناچار هستند با خطرات و محدودیت‌ها کنار بیایند تا کار روزانه خود را انجام دهند