رواندا کشوری کوچک است که در مرکز قاره آفریقا واقع شده و نام آن برای بسیاری تداعی‌کننده نسل‌کشی سال ۱۹۹۴ این کشور است که لقب تاریک‌ترین فاجعه انسانی نیم‌قرن گذشته را به خود اختصاص داد؛ اما جالب است بدانید از نیمه دوم دهه ۹۰ میلادی رواندا تلاش خود را برای مبارزه با فساد مالی و اداری آغاز کرده و به دلیل ثبات در مبارزه مورد تحسین سازمان‌های مختلف قرار گرفته به‌طوری که از این کشور به‌عنوان نمونه موفق مبارزه با فساد از طریق اعمال نیرو از بالا به پایین یاد می‌شود.

به این معنی که خواست و اراده سیاسی افراد در بالاترین نقطه هرم قدرت باعث شده تا فعالیت‌های ضد فساد صورت جدی به خود بگیرد و ریشه‌های فساد اجتماعی تا حد زیادی از بین برود. پل کاگامه رئیس‌جمهور وقت این کشور که عملاً از سال ۱۹۹۴ با پایان دادن به نسل‌کشی قدرت را در دست دارد اما به‌طور رسمی از سال ۲۰۰۰ با برگزاری انتخابات به این مقام برگزیده‌شده، شخصاً پرچم‌دار مبارزه با فساد در این کشور است.

دولت رواندا تلاش دارد تا مبارزه با فساد را به بخشی از فرهنگ کشور تبدیل کند و تمامی مناطق و استان‌ها را تشویق می‌کند تا به‌طور فعال در این مبارزات شرکت داشته باشند. به همین منظور مسابقه سالیانه‌ای طراحی شده و به استان و منطقه‌ای که بیشترین تلاش را در این راستا داشته باشد جایزه‌ای تعلق می‌گیرد.

الگویی برای شفافیت

همان‌گونه که گفته شد از کشور رواندا به‌عنوان الگویی در مبارزه با فساد و شفافیت یاد می‌شود. در کنار رهبری و اراده سیاسی، مؤسسات مستقل و پشتیبانی و حمایت شهروندان مواردی هستند که گفته می‌شود موجب موفقیت این کشور در مبارزه با فساد شده‌اند.

ازجمله نهادهای مهم و مستقلی که نقش بسزایی در این مبارزات داشته آمبودزمان (ombudsman)، چیزی شبیه سازمان بازرسی کل کشور، است. آمبودزمان در حقیقت نماینده مردم در ضمانت اجرایی غیر قضایی برای نظارت بر حسن جریان قانون در کشور و دولت و همین‌طور حمایت از حقوق و آزادی‌ها است. دفتر این نهاد در سال ۲۰۰۴ در رواندا تأسیس شد و تا به امروز فعالیت‌های زیادی داشته و با دیگر نهادهای مرتبط با این حوزه همکاری دارد.

از کشور رواندا به‌عنوان الگویی در مبارزه با فساد و شفافیت یاد می‌شود. در کنار رهبری و اراده سیاسی، مؤسسات مستقل و پشتیبانی و حمایت شهروندان مواردی هستند که گفته می‌شود موجب موفقیت این کشور در مبارزه با فساد شده‌اند.

آگاه‌سازی جوانان از اهمیت شفافیت

ازجمله مهم‌ترین فعالیت‌های این نهاد آگاه‌سازی شهروندان از حقوقشان و همین‌طور موضوع فساد است و توجه ویژه‌ای به جوانان دارد چراکه معتقد است رهبران و مسئولین آتی هستند. به همین منظور کمپین‌های آگاهی‌بخشی فساد در دبیرستان‌ها و مؤسسات عالی را تدارک دیده است، همچنین با هماهنگی وزارت آموزش‌وپرورش دوره‌های آموزشی با محوریت امانت‌داری و صداقت در مدارس در نظر گرفته شده است.

این نهاد با بخش خصوصی نیز تعامل خوبی دارد، چرا که معتقد است بسیاری از فسادهای بزرگ، به‌خصوص در پرداخت مالیات، در این بخش صورت می‌گیرد. از سوی دیگر دفتر آمبودزمان وظیفه دارد از هر مقام دولتی و بستگان آن‌ها که مشکوک به فساد هستند، بدون توجه به جایگاهشان تحقیقات لازم را به عمل آورد. برای به دست آوردن اطلاعات نیز راه‌های متفاوتی در نظر گرفته شده است.

یکی از این راه‌ها وب‌سایتی است که برای گزارش فساد طراحی شده است. از این طریق تمامی شهروندان می‌توانند تخلفات مختلف را گزارش دهند. همچنین در رواندا کافی‌نت‌های ضد فسادی راه‌اندازی شده است که مردم با دسترسی به ایمیل و اینترنت رایگان می‌توانند فساد و تخلفات را به دفتر آمبودزمان گزارش بدهند. پس از انجام تحقیقات اولیه توسط این نهاد، پرونده‌ها به دادسرا منتقل می‌شوند تا روند قانونی آن‌ها طی شود. تنها شخص رئیس‌جمهور از این قانون مستثنا است که پارلمان این حق را دارد تا او را استیضاح کند.

اعلام دارایی مسئولان

تمامی مقامات عالی‌رتبه رواندا، از رئیس‌جمهور گرفته تا قاضی و وزرا، موظف‌اند هرساله تمامی دارایی‌های خود را قبل، حین و بعد از اتمام دوره خدمتشان اعلام کنند. تمامی کارمندانی که به‌نوعی مسئولیتی در مدیریت بودجه‌های عمومی دارند نیز باید این قانون را رعایت کنند. درصورتی‌که شخصی از این کار امتناع ورزد مجازاتی همچون کاهش ۲۵ درصدی حقوق، تعلیق و اخراج برایش در نظر گرفته می‌شود.

در ابتدای اجرای این قانون در سال ۲۰۰۴، مقاومت بسیاری در مقابل آن صورت گرفت اما با اجرای سفت‌وسخت مجازات، امروز این قانون با موفقیت در حال انجام است. البته برگه‌های اعلام دارایی افراد مخفی نگه‌داشته می‌شود، اما در صورت اثبات عدم صحت آن، افراد مجازات می‌شوند. دفتر آمبودزمان وظیفه دارد تا اعتبار این اطلاعات را تأیید کند. برای این کار اطلاعات تمامی حساب‌های بانکی، خودروها و املاکی که متعلق به فرد است، معاملات و نقل‌وانتقال‌های صورت گرفته توسط وی رصد می‌شوند.

تمامی مقامات عالی‌رتبه رواندا، از رئیس‌جمهور گرفته تا قاضی و وزرا، موظف‌اند هرساله تمامی دارایی‌های خود را قبل، حین و بعد از اتمام دوره خدمتشان اعلام کنند.

نقش کمک‌های بین‌المللی

رواندا در راه مبارزه با فساد از کمک‌های بین‌المللی نیز استفاده کرده است. در تلاش برای بهبود شفافیت و به حداقل رساندن تبانی‌های احتمالی در معاملات دولتی، چندین کشور در حال ایجاد سیستم‌های خریدوفروش الکترونیکی دولتی هستند که به سیستم‌های الکترونیکی GP معروف است.

رواندا نخستین کشور آفریقایی است که این سیستم را در سطح ملی پیاده‌سازی کرده است. مقامات این کشور پس از بررسی تجربه موفق دیگر کشورها، ازجمله کره جنوبی، در سال ۲۰۱۶ سیستم UMUCYO که در زبان محلی به معنی شفافیت است را به‌طور آزمایشی در ۸ استان به کمک بانک جهانی به اجرا درآورد و پس از گذشت یک سال موفقیت‌آمیز در سال ۲۰۱۷ به‌طور سراسری این سیستم را راه‌اندازی کرد که شامل یک درگاه الکترونیک برای نمونه‌های تبلیغاتی، مناقصات الکترونیک، مدیریت قراردادها، بازرسی و فروشگاه است که خریداران، حتی خریداران خارجی، می‌توانند به‌صورت آنلاین پیشنهاد‌های خود را ارائه دهند.

ازجمله مزایای این سیستم کاهش هزینه و صرفه‌جویی در زمان هم برای دولت و هم برای پیمانکاران است؛ اما مهم‌ترین مزیت آن کاهش تقلب و فساد بوده، چرا که هیچ‌گونه تماس مستقیم و شخصی با داوطلبان و خریداران وجود ندارد و احتمال تبانی بسیار ضعیف شده است.

علاوه بر موارد یادشده، اصلاحات مالیاتی و روش‌های حسابرسی و بررسی عملکرد مالیات‌دهندگان بزرگ اقداماتی بوده که رواندا برای مبارزه با فساد انجام داده است که تمامی این موارد با خواست افراد مسئول و دارای قدرت در این کشور صورت گرفته است.