خبر اختلاس‌ها و فسادها همه جا را پر کرده است. روزی نیست که قوه قضائیه با یکی از مدیران دولتی یا مدیران نهادهای عمومی بر سر این موضوع برخورد نکند. گوش افکار عمومی سوت کشیده است از اعداد و ارقامی که در حوزه فسادهای مالی می‌شنوند. اما آیا رها کردن موضوع و به اصطلاح بیخیال شدن راه حل مناسبی است؟

عده‌ای دم از فساد سیستماتیک می‌زنند و عده‌ای معتقدند ساختارهای بوروکراتیک سرزمین ما چنین زمینه‌ای برای فساد فراهم آورده. مساله فقط به مدیران رده‌بالا مربوط نیست. رشوه‌خواری و رانت‌خواری باعث شده است مردم به کلیت سیستم بدبین شوند. در این میانه کسانی هم هستند که راهکار می‌دهند و تلاش می‌کنند صدایشان به گوش کسانی برسد که باید. اما آیا می‌توان با تلاش‌های فردی موضوعی چنین مهیب را مدیریت کرد؟

در چند سال گذشته، روزنامه‌نگاران ایرانی تمام تلاش‌شان را کرده‌اند تا لااقل با نورافشانی به برخی ازین نقاط تاریک پرده از عملکرد کسانی بردارند که پیچیدگی اوضاع مملکت را به ابزاری برای سودجویی بدل کرده‌اند. آنها کوشیده‌اند در رسانه‌هایشان راهی به رهایی بگشایند و فرصتی برای سامان بخشیدن به اوضاع. اما براستی رسانه‌ها چه نقشی می‌توانند داشته باشند در بهبود اوضاع؟

رسانه‌ها و موضوعی به نام فساد

در تمام کشورهای توسعه‌یافته، رسانه‌ها نقشی کلیدی در مطرح کردن موارد فساد و مبارزه علیه مصونیت آن دارند. با گزارش­های خود می­توانند فسادی که در دستگاه­های دولتی و یا شرکت­های بزرگ روی می­دهد را برملا کنند. در سال ۲۰۱۸ آشکار شدن یک فساد گسترده در مالزی باعث شد که نجیب رزاق، نخست وزیر سابق برای همیشه از دنیای سیاست کنار برود.

در چند سال گذشته، روزنامه‌نگاران ایرانی تمام تلاش‌شان را کرده‌اند تا لااقل با نورافشانی به برخی ازین نقاط تاریک پرده از عملکرد کسانی بردارند که پیچیدگی اوضاع مملکت را به ابزاری برای سودجویی بدل کرده‌اند.

فساد قدمتی به اندازه خود سیاست دارد. ولی در دنیای امروز افرادی که بر علیه آن فعالیت می­کنند، به واسطه فناوری­های پیشرفته از امکانات تازه­ای برخوردار هستند. اینترنت و رسانه‌­های آنلاین و رسانه‌­های اجتماعی بیش از همیشه تاریکی­های دنیای سیاست را آشکار می­کنند.   

تحقیق‌های انجام شده

در سال ۲۰۱۸، سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) تحقیقاتی درباره نقش رسانه‌ها در مبارزه با فساد انجام داد. یافته­های این سازمان نشان می­داد که ۲% موارد رشوه به مقامات خارجی کشورهای عضو توسط رسانه‌­ها آشکار شده است. تحقیقات زیادی به این نتیجه رسیده‌­اند که بین آزادی رسانه‌­ها، شفافیت رسانه‌­ای و سطح فساد ارتباطی وجود دارد. روزنامه‌­نگاران مستقلی که در یک فضای رسانه‌­ای رقابتی و پرتعداد فعالیت می‌کنند انگیزه زیادی برای برملا کردن موارد فساد بخش­های خصوصی و دولتی دارند. به این ترتیب، در چنین فضایی مقامات و مسئولان با احتیاط بیشتری به سراغ فساد می­روند.

فساد قدمتی به اندازه خود سیاست دارد. ولی در دنیای امروز افرادی که بر علیه آن فعالیت می­کنند، به واسطه فناوری­های پیشرفته از امکانات تازه­ای برخوردار هستند. اینترنت و رسانه‌­های آنلاین و رسانه‌­های اجتماعی بیش از همیشه تاریکی‌­های دنیای سیاست را آشکار می­کنند.   

ولی این­گونه نیست  که آزادی رسانه‌­ها همیشه رابطه‌­ای مستقیم با سطوح پایین­تر فساد داشته باشد. در تحقیقی که ماتیاس فاردی، کارشناس روزنامه‌­نگاری و رسانه‌­ها در سال ۲۰۱۳ انجام داد، معلوم شد که اوکراین و بلاروس هر دو دارای سطح مشابهی از فساد هستند، آن هم در حالی که سطح آزادی مطبوعات در اوکراین به شکل قابل توجهی بالاتر است.

آیا رسانه همیشه ضدفساد است؟

به این ترتیب نقش رسانه­ها در مبارزه با فساد پیچیده­تر می­شود. چرا آزادی رسانه‌­ها در بعضی کشورها باعث کاهش فساد می­شود و در بعضی دیگر خیر؟ برای پاسخ به این سوال ابتدا باید بین تاثیرات کوتاه مدت و بلند مدت رسانه‌­ها در فرآیند مبارزه با فساد تمایز قائل شویم. نکته بعدی که باید در نظر داشت این است که اکوسیستمی که یک رسانه در آن کار می­کند متکی بر شرایط بیرونی چند لایه­ پیچیده­ای است که نقش مهمی در امکان یا عدم امکان رسانه برای مقابله با فساد می­دهد. علاوه بر این، باید در نظر داشت که انواع مختلف رسانه‌­ها تاثیرات مختلفی بر روی فساد دارند.

تاثیرات بلند مدت تلاش­های یک رسانه برای مبارزه با فساد منجر به تغییرات اجتماعی چون افزایش آگاهی عمومی، افزایش حس قضاوت شهروندان نسبت به شرایط، مشارکت سیاسی گسترده‌­تر، تقویت ارزش­های مدنی و شکل‌گیری یک حس ناخوشایند نسبت به فساد در میان مردم می­شود.

تاثیر کوتاه مدت به این صورت است که بعد از پوشش خبری یک رسانه در مورد یک پرونده فساد، تحقیقات دولتی یا قضایی گسترده‌­تری صورت می­گیرد، تعدادی از مسئولان دخیل در ماجرا استعفا می­دهند، بازداشت­هایی صورت می­گیرد و در نهایت بخش­هایی از قوانین تغییر می­کند. چنین تاثیرات کوتاه مدتی معمولا در اثر روزنامه‌­نگاری تحقیقی رخ می­دهد و رسانه‌های اصلی یا همان غول­های رسانه‌­ای چندان نقشی در آن ندارند.

این گزارش­ها اگر توسط رسانه‌­های اصلی گسترش نیابند و مورد پوشش خبری قرار نگیرند، تاثیر چندانی نخواهند داشت. اما میزان تاثیر این گزارش­های تحقیقی در مورد فساد تنها به میزان مخاطبان آن بستگی ندارد، عمق و دقت خبری خود گزارش هم حائز اهمیت است، هرقدر این دو ویژگی قوی­تر باشند، احتمال این که دولت و سازمان­ها واکنشی نشان بدهند بیشتر است.

رسانه‌ها چگونه می‌توانند تاثیرگذار باشند؟

نوع و الگوی رسانه‌­های مورد استفاده هم در میزان تلاش­ رسانه‌ها در مقابله با فساد مهم است. در بسیاری از کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته، رسانه‌­های چاپی با کمبود مخاطب دست و پنجه نرم می­کنند و طرفداران رسانه‌­های دیجیتال بیشتر شده­اند. مخاطبان جوان­تر معمولا اخبار خود را از اینترنت و قالب­های مربوط به آن مثل وبسایت­ها و پادکست­ها می­گیرند. اگرچه دیجیتالی شدن میزان دسترسی به اطلاعات و گردش آن را به شکل قابل توجهی افزایش داده است، اما مشکلی که در این حالت وجود دارد این است که مخاطبان تقسیم بندی شده هستند و هر حوزه مخاطبان خاص خود را دارد. به همین دلیل افزایش فرصت‌های بیشتر برای توزیع اطلاعات لزوما باعث تاثیرگذارتر شدن آن نمی­شود.

تاثیرات بلند مدت تلاش­های یک رسانه برای مبارزه با فساد منجر به تغییرات اجتماعی چون افزایش آگاهی عمومی، افزایش حس قضاوت شهروندان نسبت به شرایط، مشارکت سیاسی گسترده‌تر، تقویت ارزش‌­های مدنی و شکل‌­گیری یک حس ناخوشایند نسبت به فساد در میان مردم می­شود.

تلاش‌­های یک رسانه در راه مبارزه با فساد به سه عامل بستگی دارد:

۱. مهارت و اخلاق حرفه‌­ای: هرچه گزارش منتشر شده دقیق­تر، شفاف­تر، جامع­تر، بی‌­طرفانه‌­تر و معتبرتر باشد، فشار سیاسی آن بر روی عاملان فساد بیشتر خواهد بود.

۲. استقلال رسانه: این بارزترین شرط برای هر رسانه‌­ای است که در هر حوزه­ای فعالیت می­کند. استقلال رسانه را چارچوب قانونی، فشارهای اقتصادی و مالی ومالکیت رسانه مشخص می­کند که روزنامه‌­نگاران در طول فعالیت خود با آن مواجه می­شوند.

۳. دسترسی: برای این که وظیفه رسانه در بررسی و کنترل افراد بر سرکار به درستی انجام شود، اطلاعاتی که این رسانه آماده کرده باید در دسترس عموم قرار بگیرد.