داستان مجسمه دزدی در تهران قصه‌ای دراز دارد، بااینکه اولین بار در آذرماه سال ۱۳۸۷ خبر سرقت تعدادی از مجسمه‌های پایتخت را شنیدیم اما طی سال‌های بعد نیز چهار مجسمه از هفت مجسمه نصب‌شده پرویز تناولی از پارک دانشجو به سرقت رفت. برخی از مقامات آن را سرقت اعلام کردند و بعضی دیگر آن را جمع‌آوری از سوی افرادی که موردحمایت دولتی‌ها بودند، عنوان کردند. این سرقت‌ها به دیگ مسی مجسمه میدان نذری شیراز هم رسید .تنها سه روز پس از نصب، جای دیگ در میدان خالی بود، اما داستان سرقت مجسمه‌ها هنوز چون کلافی سردرگم، بی‌نتیجه مانده است.

در تمام شهرهای بزرگ و کوچک دنیا از دیرباز تا به امروز مجسمه‌های بزرگ و کوچک چه در میدان‌ها و پارک‌ها و چه در نماهای مذهبی (همچون کلیساها) یا سیاسی و حتی بعضی از نمای خانه‌های مردم زینت‌بخش فضای شهری بوده است. در ایران نیز این حجم‌ها چنین کاربردی دارد. همچنین علاوه بر زیبای شهر، این آثار نشان‌دهنده غنای فرهنگ و هنر یک سرزمین است، بیشتر مجسمه‌سازان این آثار را هنرمندان به نام آن سرزمین طراحی می‌کنند و می‌سازند. این آثار همچنین می‌توانند از موارد جذب مسافران به شهرها باشند؛ اما داستان سرقت مجسمه‌های تهران از دغدغه هنرمندان و نیز شهروندانی شده که هنوز دلایل این رویداد برای آن‌ها و نیز دیگران روشن نشده است.

تاریخچه سرقت‌ها

تا اردیبهشت ۱۳۸۹ تعداد مجسمه‌های دزدیده‌شده به عدد ۱۲ رسید که وزن بعضی از این آثار به حدود ۷۰۰ کیلوگرم می‌رسید؛ اما سؤال مطرح‌شده این بود که این حجم‌ها را چگونه می‌توان بدون جلب‌توجه حتی در شب و با توجه به تعداد دوربین‌های موجود در سطح شهر به سرقت برد یا جابجا کرد؟

البته این سرقت‌ها تنها به ایران مربوط نمی‌شود بلکه در تمام دنیا شاهد سرقت مجسمه‌های نصب‌شده در شهر هستیم. دزدیده شدن مجسمه مرلین مونرو که روی آلاچیق «چهار بانوی هالیوود» واقع در بولوار هالیوود نصب‌شده بود، مجسمه‌های یادبودی از «چرچیل» واقع در میدان «پارلمان» و همچنین خیابان «نیو بوند» لندن، مجسمه‌ای ارزشمند از فرشته «میکائیل» در روستای «اورشولت» و مجسمه ویلیام مک‌کینلی، بیست و پنجمین رئیس‌جمهور ایالات‌متحده آمریکا از حزب جمهوری‌خواه نیز از نمونه‌های خارجی این موضوع است که یا مورد هجوم وندالیسم ها (بیماران روحی که به اموال عمومی آسیب می‌زنند) قرارگرفته یا به سرقت رفته‌اند.

تا اردیبهشت ۱۳۸۹ تعداد مجسمه‌های دزدیده‌شده به عدد ۱۲ رسید که وزن بعضی از این آثار به حدود ۷۰۰ کیلوگرم می‌رسید

در ۲۱ اردیبهشت‌ماه سال ۸۹ خبری به نقل از سازمان زیباسازی شهرداری منتشر شد که چهار مجسمه شامل سردیس نواب صوفی اثر حسین‌علی عسگری در ابتدای بزرگراه نواب، سردیس دانته اثر هنرمند ایتالیایی در پارک شهر، مجسمه ابوسعید ابوالخیر اثر محمد بیگ زاده در میدان منیریه و سردیس اقبال لاهوری اثر حمیدرضایی در بوستان مشاهیر شهرری برای اجرای پروژه، بازسازی یا اصلاح جمع‌آوری‌شده‌اند که در روز بیست و سوم همان ماه سخنگوی شهرداری تهران، خبر برداشته شدن چهار مجسمه از مجموع مجسمه‌های سرقت شده، توسط مأموران شهرداری را تکذیب کرد و این خبرها را «بازی با افکار عمومی» دانست.

همچنین مجسمه ستارخان اثری از شهریار ضرابی واقع در خیابان ستارخان، مجسمه باقر خان از شهریار ضرابی واقع در خیابان شهرآرا، مجسمه صنیع خاتم از حمید شانس واقع در پارک ملت، مجسمه زندگی از فاطمه امدادیان و مجسمه‌ای از محمد مددی واقع در خانه هنرمندان ایران، مجسمه استاد شهریار از علی قهاری در پارک دانشجو، دو مجسمه از دکتر شریعتی در پارک شریعتی از حمید شانس، مجسمه مادر و فرزند از هژیر ابراهیمی در شهرک غرب، مجسمه ابن‌سینا از عذرا عبدالنبی در پارک بهجت‌آباد، مجسمه گوساله در دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران، مجسمه برنزی از روح‌الله شمسی زاده در پارک استقلال تهران از دیگر آثار به سرقت رفته طی ۱۰ سال هستند.

محمدباقر قالیباف،‌ شهردار وقت تهران امکان سرقت این آثار باانگیزه مالی را رد نکرد و پلیس آگاهی نیز مأمور رسیدگی به این موضوع شد که هنوز هم این پرونده‌ها بسته نشده است. پس‌ از آن سازمان زیباسازی شهرداری تهران از سازندگان مجسمه‌ها خواست تا این آثار را دوباره بازسازی کنند که تنها دو مجسمه از ۱۲ اثر به دلایلی چون نبود قالب اصلی ساخته نشد و قرار بر این شد تا با آثاری دیگر جایگزین شوند.

اواخر تابستان سال جاری بود که باز بحث پرونده سرقت‌ها باز شد، این بار سردیس قیصر امین پور، شاعر معاصر ایران که در بلوار سعادت‌آباد نصب‌شده بود، به سرقت رفت. پیش ‌از این نیز مجسمه‌ای از حسین‌علی عسگری سازنده این تندیس، به سرقت رفته بود. همچنین اقتصاد آنلاین نوشت: علی عسگری از زمزمه‌هایی گفت که پیش‌ازاین درباره حذف سردیس قیصر در یک سال گذشته مطرح بوده است. البته اقتصاد آنلاین ننوشت که منظور عسگری از این گفته به‌طور واضح چه بوده، زیرا ممکن است که خواننده فکر کند که مجسمه از مکان نصب توسط مأموران امربر داشته شده و دزدیده نشده باشد.

برخی از کارشناسان معتقدند که جنس برنزی این مجسمه‌ها دلیل سرقت آن‌ها است، زیرا سارقان به‌راحتی می‌توانند آن را ذوب کرده و در بازار به فروش برسانند

مجتبی موسوی، معاون فرهنگی و هنرهای شهری سازمان زیباسازی شهر تهران در گفت‌وگو با ایلنا گفته است که امیدی به پیدا شدن مجسمه قیصر امین پور نیست، چراکه مجسمه‌ها برنزی دزدیده‌شده به‌سرعت آب می‌شوند.

به گفته موسوی، مجسمه قیصرامین‌پور از جای خود کنده‌شده بود چنانکه استراکچر فلزی داخلی مجسمه از خود مجسمه جداشده بود. چگونگی کندن آن اینکه با پتک انجام‌شده یا ابزار دیگر قابل‌فهم نبود ولی با توجه به آنکه مجسمه از استراکچر آن جداشده، می‌توان گفت مجسمه کنده‌شده است.

برخی از کارشناسان معتقدند که جنس برنزی این مجسمه‌ها دلیل سرقت آن‌ها است، زیرا سارقان به‌راحتی می‌توانند آن را ذوب کرده و در بازار به فروش برسانند. بنا به اعلام مرکز تجارت و بازیافت ضایعات ایران قیمت هر کیلوگرم برنز در تاریخ ششم آذرماه ۹۸ بالغ‌بر ۴۴ هزار تومان است؛ یعنی اگر مجسمه‌ای ۱۰۰ کیلوگرم برنز داشته باشد، مبلغ آب‌شده برنز آن حدود چهار میلیون و چهارصد هزار تومان برای سارق باقی خواهد گذاشت. در این‌ بین بحث خلاقیت هنرمند، هزینه‌های تولید اثر و بحث معنوی آن اثر محاسبه نشده است.

دزدی‌های مشکوک

ایرنا پلاس گزارش داد که حسن خلیل‌آبادی، رئیس کمیته میراث فرهنگی و گردشگری شورای شهر تهران معتقد است که «این‌یک دزدی عادی نیست، بلکه مشکوک و مبهم است و شاید برخی از گروه‌ها در آن دخالت داشته باشند؛ زیرا این مجسمه‌ها سنگین و حجیم هستند و دزدیدن آن‌ها نیاز به تجهیزات دارد. این دزدی معمولی نیست و شاید اصلاً دزدی نباشد. با توجه به این‌که سریالی از ناپدید شدن مجسمه‌های شهر، درگذشته هم وجود داشت که مجسمه‌های چند تنی را می‌دزدند. ما باید ببینیم چه گروه‌هایی به این مجسمه‌ها حساسیت دارند یا اینکه چه باندهایی هستند که در این زمینه اقدام به سرقت می‌کنند و آن‌قدر هم قوی هستند که با وسایل و تجهیزات در وسط شهر اقدام به دزدی می‌کنند. این مجسمه معمولاً در دید عموم جانمایی می‌شوند. به همین دلیل باید شرایطی ایجاد شود که مردم شک نکنند که سرقتی در حال انجام است. فرد سارق باید ویژگی‌هایی داشته باشد که کسی به آن شک نکند. به همین دلیل به نظر من یک مسئله مشکوک و مبهم است.»

دستگیری سارقان مجسمه قیصر امین پور

سردار بیات فرمانده یگان حفاظت شهرداری تهران اواسط مهرماه سال جاری در یک نشست خبری در خصوص سرقت تابلوهای تبلیغاتی شهری مجسمه‌ها و سردیس‌های سطح شهر گفت: «سردیس قیصر امین پور در منطقه ۲ برای بازسازی میدان این سردیس از وسط میدان جابجا و در مکانی نصب‌شده بود که از دید دوربین‌ها خارج بود و نظارت دوربینی وجود نداشت. نمی‌توان برای یک سردیس نگهبان فیزیکی گذاشت. لذا سارقین از این فرصت استفاده کرده بودند و نسبت به سرقت این سردیس اقدام کرده بودند که خوشبختانه سارق و همدست او و حتی همدست دوم وی در بومهن دستگیر شدند و خود سردیس هم کشف‌شده است.» البته جای خوشحالی دارد که این سردیس آب نشده است.

به گفته فراهانی از میان پیشنهادها قرار شد حس‌گرهایی روی مجسمه‌های شهری نصب شود تا با استفاده از این تکنولوژی دیگر شاهد دزدیده شدن و به تاراج رفتن سرمایه‌های ملی از سطح شهر نباشیم

به گفته بیات، از سرنوشت مجسمه‌هایی که در سال‌های گذشته در تهران به سرقت رفته بوده، اطلاعی ندارد و در جریان پیگیری‌های گذشته برای مجسمه‌های قبلی نیست.

راهکارها جواب می‌دهد؟

مجید فراهانی از اعضای شورای اسلامی شهر تهران در مراسم اختتامیه نهمین سمپوزیوم بین‌المللی مجسمه‌سازی تهران در باغ کتاب پایتخت با اشاره به اخبار گزارش‌شده از دزدیده شدن مجسمه‌ها در شهر بیان کرد که این رویداد باعث ایجاد شک در میان مدیران شهری شد اما این اتفاق نشان می‌دهد که مجسمه‌ها به چه اندازه دارای اهمیت هستند. در این خصوص جلساتی در شورای شهر برگزارشده که چگونه می‌توان از دستاوردها و محصولات ارزشمند هنرمندان شهر محافظت کرد.

به گفته فراهانی از میان پیشنهادها قرار شد حس‌گرهایی روی مجسمه‌های شهری نصب شود تا با استفاده از این تکنولوژی دیگر شاهد دزدیده شدن و به تاراج رفتن سرمایه‌های ملی از سطح شهر نباشیم.

برخی دیگر از کارشناسان امر می‌گویند که بهتر است جنس ساخت این مجسمه‌ها تغییر کند، پیشنهادی که همان ده سال پیش هم بعد از ناامید شدن از دستگیری سارقان مجسمه‌های تهران داده شد و قرار شد مجسمه‌های بدلی از جنس فایبرگلاس باروکش برنزی ساخته‌شده و جایگزین نسخه‌های اصلی شود که عملیاتی نشد؛ اما به گفته حسن خلیل‌آبادی، عضو کمیسیون فرهنگی و رئیس کمیته میراث فرهنگی و گردشگری شورای اسلامی شهر تهران، دزدیدن این مجسمه‌ها کار افراد عادی و دزدان معمولی نیست. به همین دلیل اگر جنس آن را عوض کنیم یا هر تغییر دیگری در آن بدهیم، کمکی به موضوع نمی‌کند و ربطی به قضیه ندارد.

حجت نظری، عضو کمیسیون فرهنگی و اجتماعی شورا دیگر این نیز معتقد است که اگر انگیزه دزدها مادی باشد، می‌توان جنس مجسمه‌ها را عوض کرد و نجاتشان داد مثلاً این‌که از این به بعد همه سردیس‌ها را با سنگ ساخت که ارزان است و منفعتی برای سارقان ندارد.

به گفته مجتبی موسوی، معاون فرهنگی و اجتماعی سازمان زیباسازی شهر تهران، برنز برای ساخت مجسمه از اصالتی خاص برخوردار است. پس اینکه برای جلوگیری از دزدی، جنس مجسمه را تغییر دهیم، راهکاری اصولی نیست و شاید نتواند به‌عنوان یک سیاست همیشگی در دستور کار باشد 

راه چاره چیست؟

البته راهکار دیگری نیز وجود دارد و آن اینکه نیروی انتظامی همان‌طور که حافظ شهر و مردم است، یک سیستم نظارتی و حفاظتی را برای این آثار در نظر بگیرد تا دیگر شاهد چنین رویدادهایی در سیمای شهر خود نباشیم. البته اقدامات پیشگیرانه آن بر عهده شهرداری است. هشیاری و حساسیت شهروندان به آثار شهری نیز می‌تواند در این روند مؤثر باشد.

حالا باید منتظر ماند و دید که تکلیف پرونده‌های این سرقت‌ها کی روشن خواهد شد؟ منتظر ماند تا مشخص شود این سرقت‌ها طی حدود ۱۰ سال چگونه انجام‌شده که دوربین‌های سطح شهر تصویر و فیلم سارقان را ثبت نکرده است؛ و آیا به گفته خلیل‌آبادی دست‌های پنهانی در میان است؟