چکیده: پرداخت یارانه به دهک‌های فقیر جامعه یکی بحث‌های پرچالش در نظام اقتصادی ایران است. بیشتر اقتصاددانان بر لزوم مبارزه با فساد، کاهش یارانه‌های پنهان و حمایت از اقشار کمتر برخوردار تاکید می‌کنند اما همه آنها بر سر یک شیوه تفاهم ندارند. پیچیدگی اقتصاد ایران و گسترش فساد مالی و اداری موجب شده بسیاری از شیوه‌های پیش‌تر آزموده شده برای حمایت از دهک‌های فقیر  با شکست مواجه شود. اکنون اما دوباره بحث یارانه ها و شیوه پرداخت آن موضوع روز است.

  • احمد توکلی، اقتصاددان و نماینده پیشین مجلس: پرداخت یارانه نقدی گزینه مناسبی نیست و امکان تورم را نیز تشدید می‌کند
  • میثم هاشم خانی، اقتصاددان: اشتغال‌زایی با پول یارانه‌ها با سطح عظیم فساد و بوروکراسی محال است.  بهترین شیوه حمایت از فقرا پرداخت نقدی به آنها است
  • جمشید پژویان، اقتصاددان: به جای یارانه نقدی نیازمند تأمین اجتماعی حرفه‌ای هستیم
  • یک مغازه‌دار در غرب تهران: دولت به جای پرداخت یارانه نقدی کم به فکر افزایش قدرت خرید مردم باشد

هر چند تصمیم کمیته هماهنگی سران قوان برای اصلاح قیمت بنزین با موجی از نارضایتی عمومی همراه بود اما دولت امیدوار است با پرداخت بسته معیشتی نقدی به ۱۸ میلیون خانوار ضمن بازتوزیع یارانه ها شیوه عادلانه تری را برای حمایت از اقشار کمتربرخوردار در پیش بگیرد و با استفاده از مکانیزم قیمت مصرف حامل های انرژی را کنترل کند. اما آیا بسته معیشتی نقدی واریزی از سوی دولت به اندازه کافی نقش ترمیمی در زندگی مردم ایفا می کند؟ و از سوی دیگر از آنجا که بیم افزایش نرخ تورم می رود آیا نمی توان شیوه دیگری را برای حمایت از اقشار آسیب پذیر در پیش گرفت؟ 

احمد توکلی اقتصاد دان و عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام با تأکید بر اینکه اقتصاد بخش عمومی مباحث مربوط به پرداخت یارانه‌ها را باید به‌دقت موردتوجه قرار دهد، می گوید که اگر هدف از پرداخت یارانه‌ها توجه به مصرف کالایی خاص باشد باید پرداخت یارانه به شکل بسته‌های کالا به مردم انجام شود. او در چنین شرایطی پرداخت یارانه نقدی  را گزینه مناسبی نمی داند بر این نظر است که این شیوه ممکن است در نهایت تورم را تشدید کند. توکلی در گفت وگو با «همستان» تاکید می کند هر چند جامعه ایران با دو مساله «فقر» و «بیکاری» روبه رو است اما «دولت‌ها موظف اند کرامت انسانی مردم را حفظ کنند.» و از همین رو است که به نظر او باید در نوع و شیوه پرداخت یارانه تجدید نظر صورت گیرد.

یکی از اهداف پرداخت بسته معیشتی تأمین مایحتاج خانواده‌ها است اما توکلی با اشاره به مشکلات عدیده اقتصادی اطمینان ندارد که سرپرستان خانواده‌ها مبلغ یارانه را صرف خرید مایحتاج ضروری کنند. عضو پیشین مجلس شورای اسلامی پیشنهادی هم دارد: «کارت رفاه اجتماعی و بسته‌های مواد غذایی بهترین گزینه برای حمایت از کرامت انسانی و البته سلامت و بهداشت جامعه است. موضوعی که اگر موردتوجه قرار نگیرد در آینده هزینه‌های سنگین‌تری را به جامعه تحمیل می‌کند.»

اکنون پرداخت یارانه‌ها به همه اقشار جامعه در تضاد کامل با نفس هدفمندسازی یارانه‌ها است

توکلی البته نظام کوپنی را چندان عجیب و غریب ارزیابی نمی‌کند و با اشاره به جنگ جهانی دوم و آنچه در ایالات‌متحده آمریکا در راستای حمایت از گرسنگان جامعه رخ داد، می‌گوید کوپن در سال ۱۹۳۰ در آمریکا به‌منظور حمایت از اقشار ضعیف جامعه و گرسنگان وارد مقوله اقتصادی و اجتماعی جامعه شد. او با بیان اینکه بیش از ۴۷ میلیون نفر در ایالات‌متحده از کارت هوشمند غذا استفاده می‌کنند، می‌گوید کلیساها و مراکز مردم‌نهاد در حمایت از مردم آمریکا همواره در کنار دولت هستند و در ایران هم می‌توان از ظرفیت مساجد برای توزیع کارت هوشمند غذا استفاده کرد.  توکلی با تأکید بر اینکه مدیریت هدفمندی یارانه‌ها به‌هیچ‌عنوان نباید مورد بی‌توجهی قرار گیرد، یادآوری می‌کند هدفمندی یارانه‌ها به این معناست که افراد مستحق و نیازمند از خدمات اجتماعی گسترده‌تر و بهتری استفاده کنند اما اکنون پرداخت یارانه‌ها به همه اقشار جامعه در تضاد کامل با نفس هدفمندسازی یارانه‌ها است. از نظر توکلی اگر در نوع پرداخت یارانه‌ها تغییری ایجاد نشود در سال‌های آینده هزینه‌های چند برابری در حوزه بهداشت، درمان و آموزش بر دولت‌ها تحمیل خواهد شد. اما وقتی از لزوم تغییر الگوی پرداخت یارانه‌ها صحبت به میان می‌آید باید دید که مردم به این الگو چه نگاهی دارند. علی اصغر وجدانی، صاحب یک سوپرمارکت در منطقه صادقیه تهران یکی از شهروندانی است که اساساً این شیوه از پرداخت یارانه را ناکارآمد می‌داند. از نظر آقای وجدانی یارانه رقمش ناچیز است و بهتر است اصلاً پرداخت نشود: «این پول‌ها خنده‌دار است. یا یارانه بیشتر کنند و فقط به فقرا بدهند یا اینکه کاری کنند قدرت خرید مردم بیشتر شود. همین سوپرمارکت کوچک من الان ورشکسته است چون مردم پول ندارند خرید کنند.» از نظر آقای وجدانی پرداخت یارانه در دولت محمود احمدی‌نژاد هم غلط بوده است. او می‌گوید مؤمن از یک سوراخ دوبار گزیده نمی‌شود.

یارانه نقدی فعلی باید تبدیل به فعالیت مؤثر سازمان تأمین اجتماعی شود

جمشید پژویان اقتصاددان هم پیش از این با پرداخت یارانه نقدی مخالفت کرده است. او مهرماه امسال به مجله تجارت فردا گفته بود که از اول هم در زمان هدفمندی یارانه‌ها و اصلاح قیمت‌های انرژی قرار بود به‌طور موقت پرداخت یارانه نقدی صورت گیرد چون شناسایی گروه‌های کم‌درآمد و فقیر در سیستم ایران ممکن نیست. آن‌طور که پژویان توضیح داده مسئولان به ناکارآمدی نظام جمع‌آوری اطلاعات در ایران بی‌توجهی کرده‌اند و از همین رو هنوز هم شناسایی افراد نیازمند ممکن نیست. پژویان تاکید کرده است که یارانه نقدی فعلی باید تبدیل به فعالیت مؤثر سازمان تأمین اجتماعی شود و روش حمایتی کاملاً تغییر کند و از نظر او تنها راه شناسایی دهک‌های جامعه (با ضریب اطمینان قابل قبول) از طریق روش‌هایی حاصل می‌شود که با کمک سیستم مالیاتی است.

بر خلاف پژویان و توکلی اما یک اقتصاددان جوان عقیده دارد که فساد و ناکارآمدی در سیستم دولتی ایران به حدی است که بهترین راه همان توزیع پول حاصل از فروش حامل‌های انرژی میان فقرا است. میثم هاشم خانی هفته گذشته در گفت‌وگو با سایت اتاق بازرگانی تهران گفته است: «من تنها سیاست موفق را توزیع یارانه نقدی می‌دانم. وقتی پول به مکانیسم بوروکراتیک کشور وارد می‌شود سرنوشت نامشخصی پیدا می‌کند. بهترین شیوه حمایت از فقرا این است که دولت هرچه درآمد از فروش نفت، گاز و معدن به دست می‌آید ماهانه اعلام کند و «سهام ملی نفت» را مستقیم بین مردم توزیع کند.» به گفته هاشم خانی سطح عظیم فساد و بوروکراسی موجب هدر دادن منابع می‌شود و اشتغال زایی در آن محال است. چنان که اگر ۳۰ هزار میلیارد تومان را به دست دولت می‌دادند الان معلوم نبود چه سرنوشتی پیدا می‌کرد. بنابر این هاشم خانی نتیجه گرفته است که: «من وقتی از سهام ملی نفت حرف می‌زنم از ۲۰ برابر این رقم ۴۵ هزار تومان یعنی حدود ۹۰۰ هزار تومان حرف می‌زنم که سهم هر ایرانی بود. در آذرماه پارسال سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی هم از محل یارانه پنهان عددی نزدیک به ۹۰۰ هزار تومان را تخمین زده است که می‌تواند سهم مردم شود. ما می گوییم دولت این پول را هزینه اشتغال آفرینی کند ولی این واقعیت عملی نمی‌شود.»

 هر چند اقتصاددانان بر سر شیوه حمایت از اقشار آسیب‌پذیر تفاهم ندارند اما همه آنها بر سر یک چیز هم نظرند؛ اینکه فساد و ناکارآمدی موجب شده شیوه‌های آزموده شده منجر به موفقیت نشوند و راه رفته نیازمند بازنگری و اصلاح است.