چکیده: پرداخت یارانه نقدی از محل درآمدهای حاصل از اجرای هدفمندی یارانه‌ها؛ تنها هدف اجرای این طرح نبود اما به تنها دستاورد آن در دولت احمدی‌نژاد و دولت بعدازآن بدل شد. حالا کارشناسان می‌گویند پرداخت یارانه هم کاری پوپولیستی و عوام‌فریبانه است.

  • صادق زیباکلام: افزایش قیمت بنزین و سایر حامل‌های انرژی باید ظرف ۱۰ سال گذشته و حتی قبل از آن اعمال می‌شد
  • کمال اطهاری: پرداخت یارانه نقدی از ۱۰ سال قبل تا امروز یکی از مشکلات اقتصادی دولت بوده است

آیا پرداخت یارانه نقدی به مردم یک رفتار پوپولیستی است؟ یک استاد علوم سیاسی و یک اقتصاددان پاسخشان به این سؤال «مثبت» است. آن‌ها بر این نظرند که نباید با روش‌های عامه‌پسند سیاست‌گذاری درست را به حاشیه راند. بعد از اصلاح قیمت بنزین و تصمیم دولت برای پرداخت یارانه نقدی جدید به مردم، برخی کارشناسان اجتماعی به تجربه دولت احمدی‌نژاد اشاره کردند و زنهار دادند که این شیوه کارآمد نیست. صادق زیباکلام، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران درباره طرح هدفمندی یارانه‌ها به ایلنا گفته است: «معتقدم افزایش قیمت بنزین و سایر حامل‌های انرژی باید ظرف ۱۰ سال گذشته و حتی قبل از آن اعمال می‌شد، اسم این طرح هدفمندسازی یارانه‌ها بود. یارانه‌ای که نظام برای آب، برق، گاز، بنزین و گازوئیل می‌دهد همه بهره بردند، یعنی کسی که یک‌میلیون تومان حقوق می‌گیرد همان‌قدر از یارانه‌ها استفاده می‌کند که فردی که ۱۰ میلیون تومان حقوق دارد، درحالی‌که اساساً طرح اولیه این بود که یارانه هدفمندسازی شود، یعنی به اقشار و لایه‌های کم‌درآمد کمک و یارانه نقدی پرداخت شود و در مقابل به طبقه متوسط و بالای جامعه پرداختی صورت نگیرد و درعین‌حال قیمت آب، برق، گاز و بنزین واقعی شود.» به گفته زیباکلام علیرغم هدف واقعی هدفمندسازی یارانه‌ها مبنی بر واقعی شدن قیمت‌ها و پرداخت یارانه به اقشار کم‌درآمد بیشتر مسئولان «اسیر بیماری پوپولیسم» بوده و می‌خواهند مشکلات را به گردن دیگری بیندازند و خودشان را منزه، پاک، سفید و طرفدار مردم نشان دهند. هیچ‌کس سؤال نکرد که طرح هدفمندی یارانه‌ها چرا به معنای واقعی کلمه اجرا نشد؟ چرا همه ۴۵۵۰۰ تومان را می‌گیرند؟ چرا برای حامل‌های انرژی به همه یارانه داده می‌شود؟ این زنهارها را البته در طول سالیان گذشته شهروندان هم گفته‌اند. مرور مطالب کاربران در شبکه‌های اجتماعی نشان می‌دهد که بسیاری از آن‌ها با اصل اصلاح قیمت حامل‌های انرژی مخالف نیستند اما به شیوه و زمان اجرای آن نقد جدی دارند.

اما از منظری دیگر هم می‌توان کارآمدی طرح هدفمندی یارانه‌ها را سنجید. اینکه که اساساً آیا می‌توان فارغ از الزامات جامعه‌شناختی تصمیمات کلان اقتصادی گرفت و آیا در طراحی نظام پرداخت یارانه نقدی به این الزامات توجه شده است؟ کمال اطهاری پژوهشگر اقتصاد سیاسی بر این نظر است که مدل اجتماعی و پژوهش‌های جامعه شناسان این چراغ را در اختیار مسئولان قرار می‌دهد که مسیر تغییرات را پیدا کنند؛ نمی‌توان فارغ از علم جامعه‌شناسی به دنبال تغییر و بهبود شرایط بود.

اطهاری در گفت‌وگو با همستان، پرداخت یارانه‌ها در دولت محمود احمدی‌نژاد را رفتاری پوپولیستی توصیف می‌کند: «این روش به‌هیچ‌عنوان در راستای بهبود شرایط اقتصادی جامعه شکل نگرفت. پرداخت یارانه نقدی از ۱۰ سال قبل تا امروز خود یکی از مشکلات اقتصادی دولت بوده و ۶ سال نیز دولت حسن روحانی با مصائب آن درگیر است.»

اطهاری پرداخت یارانه نقدی را به‌مثابه برنامه‌ای برای آرام نگه‌داشتن جامعه در مقابل مسائل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی توصیف کرد که کاربرد خودش را هم ازدست‌داده است: «پرداخت یارانه‌های نقدی در کشورهایی مثل امارات متحده و عربستان کاربرد دارد، اما هیچ کاربردی در کشورهایی با سیستم اجتماعی ایران ندارد. سیستم اجتماعی ایران به‌گونه‌ای است که مردم علاقه‌مند به کار هستند. آنچه روند بحران‌های اجتماعی را در ایران متوقف می‌کند توسعه اجتماعی است. انتظار می‌رفت دولتی که به دنبال توسعه است باسیاست اجتماعی پیوند هم‌افزا برقرار کند. حال‌آنکه در حال حاضر سیاست‌گذاران و تصمیم گیران سیاسی دچار کمی گرایی شده‌اند و این تفکر کمی گرایی خطری جدی در مسیر توسعه است.» این پژوهشگر بر این نظر است که شناخت هسته اصلی فقر در جامعه کار دشواری نیست پس می‌توان با شناخت این هسته و آغاز برنامه‌ریزی‌های حمایتی شرایط اجتماعی را به نفع اقشار فرودست تغییر داد.