چکیده: شیوه پرداخت یارانه‌ها هم می‌تواند سیاست‌گذاران را به سمت هدف از پیش تعیین‌شده‌شان سوق دهد و همین‌که می‌تواند تمام آن هدف‌گذاری بر باد هوا دهد و یا به فسادهای جدید دامن بزند. یارانه پرداخت کردن به مردم به زبان ساده می‌نماید اما در عمل دشوار و چندبعدی است. ازنظر کارشناسان اقتصادی و اجتماعی یارانه پرداختن به‌تنهایی برای سیاست‌گذاران و مجریان فضیلتی به همراه نمی‌آورد مگر اینکه برای پیامدهای و خطاهای احتمالی آن‌هم چاره‌ای اندیشیده باشند.

  • بهمن آرمان: اقتصاددان: دولت باید یارانه را به بخش تولید پرداخت کند
  • مسعود خوانساری، رئیس اتاق بازرگانی تهران: توزیع پول در میان مردم به بلای جان کشور بدل شده است
  • محمد خوش‌چهره، اقتصاددان: به‌جای پرداخت پول نقد بهتر است نقدینگی برای ایجاد اشتغال پرداخت شود
  • کارمند یک شرکت بازرگانی: در شرایط فساد مطمئن‌ترین راه برای حمایت از مردم، پرداخت یارانه است

دولت در لایحه پیشنهادی بودجه سال ۹۹، منابع ۱۵۲ هزار میلیارد تومانی برای قانون هدفمندی یارانه‌ها برآورد کرده است که پیش‌بینی‌شده بیش از ۷۰ هزار میلیارد تومان آن به‌صورت یارانه نقدی پرداخت شود. حال سؤال این است که آیا این شیوه پرداخت یارانه به مردم می‌تواند از شدت فقر بکاهد؟ آیا شیوه بهتری برای پرداخت یارانه حمایتی وجود دارد که دولت لازم باشد به آن‌هم توجه کند؟ مجید فرقانی، دانشجوی ارشد حسابداری و کارمند یک شرکت بازرگانی به «همستان» می‌گوید که در شرایط گستردگی فساد راهی به‌جز پرداخت یارانه مستقیم به اقشار نیازمند وجود ندارد. ازنظر این شهروند جوان شیوه‌های مدرن و دقیقی هم می‌توان برای پرداخت یارانه طراحی کرد اما به قول او این شیوه‌ها زمانی قابلیت و کارایی دارند که «در سطح مدیریتی کشور این‌همه دعوا نباشد و بر سر تغییر شیوه پرداخت یارانه همه قوا و دستگاه‌ها توافق کنند.» درباره چگونگی شکل پرداخت یارانه همواره اختلاف‌های نظرهای عمیق میان کارشناسان و مسئولان وجود داشته و دارد. چنان‌که همین اختلاف‌نظرها موجب ناکارآمدتر شدن سازمان‌های حمایتی و گسترده‌تر شدن دایره فساد هم شده است اما هنوز هم بر سر یک گفتمان توافقی حاصل نشده است. مردادماه سال ۹۶ بود که مسعود خوانساری، رئیس اتاق بازرگانی تهران با شیوه پرداخت یارانه نقدی انتقاد کرده و گفته بود: «توزیع پول در میان مردم به بلای جان کشور بدل شده است، با تزریق پول و یارانه‌های نقدی یا کالاهای سوبسیدی یک ملت ثروتمند نمی‌شود، این تولید و تجارت است که یک ملت و دولت را ثروتمند می‌کند. شرط خروج از رکود، استفاده بهینه و منطقی از منابع کشور است و نه پرداخت یارانه‌های نقدی و غیر نقدی». اما این گره هنوز هم گشوده نشده است و بحث بر سر آن ادامه دارد. بهمن آرمان اقتصاددان مشکل یارانه در کشور را ناشی از اختلاف نوع نگاه سیاستمداران با اقتصاددانان می‌داند و به همستان توضیح می‌دهد که با شکل کنونی پرداخت یارانه‌ها موافقتی ندارد: «وقتی امکان تولید وجود دارد، نیروی کار مفید و متخصص به‌اندازه کافی در کشور داریم، نیازی به پرداخت یارانه نقدی نیست. یارانه تنها باید از طریق نهادهای حمایتی مثل بهزیستی و کمیته امداد پرداخت شود.» آرمان دیدگاه آن دسته از مردم و کارشناسان را که دریافت یارانه را حق همه مردم می‌دانند «مغالطه» می‌داند و می‌گوید: «اگر مردم ایران پول نداشتند چطور تبدیل به دومین خریداران خانه در ترکیه شده‌اند؟ حتماً عادلانه نیست که گروهی در ترکیه ملک مسکونی بخرند و درعین‌حال از یارانه ۴۵ هزارتومانی دولت هم نگذرند؟

اما اگر قرار باشد یارانه نقدی محدود شود؛ چه راهی برای اثرگذاری دولت از طریق پرداخت یارانه بر فضای اقتصادی پیش روی دولت قرار دارد؟ آرمان در پاسخ به این پرسش می‌گوید بهترین شیوه پرداخت یارانه بر اساس علم اقتصاد، پرداخت یارانه به تولید است. این اقتصاددان البته بلافاصله یادآوری می‌کند که مقصودش از عبارت «یارانه به تولید» به معنای اعطای رانت نیست: «برخی از افراد گمان می‌کنند که می‌توانند تحت عنوان یارانه تولید از هرگونه رانتی استفاده کنند که این موضوع نیازمند مدیریت دولت است.» ازنظر بهمن آرمان، اقتصادهای تولید محور زمینه را برای رشد و توسعه اقتصاد یک کشور فراهم می‌کنند؛ اما تا زمانی که این چرخه اصلاح نشود، هرگونه اصلاح قیمت حامل‌های انرژی مجدداً وارد چرخه تقاضای مصرفی می‌شود. اما این فقط بهمن آرمان نیست که از یارانه به تولید دفاع می‌کند؛ پیش‌ازاین محمد خوش‌چهره اقتصاددان و استاد دانشگاه تهران‌هم به ایسنا گفته است که به‌جای پرداخت پول نقد بهتر است نقدینگی برای بنگاه‌های تولید در راستای ایجاد اشتغال پرداخت شود. ازنظر خوش‌چهره بخش بزرگی از جامعه یارانه بگیران جوان و بیکار هستند که می‌توان با ایجاد اشتغال، این گروه را صاحب شغل کرده و از سویی به رشد اقتصادی کشور کمک کرد؛ اما اگر قرار باشد نظر خوش‌چهره و آرمان و همفکران آن‌ها بر کرسی بنشیند سؤال دیگری پیش می‌آید که از کجا می‌توان اطمینان یافت «یارانه به تولید» راه‌های جدیدی برای فساد نگشاید؟ دولت‌ها طی سال‌های گذشته نشان داده‌اند که درزمینهٔ اجرای بدطرح‌ها و در پی آن رویه‌های فسادزا نقش مؤثر داشته‌اند و از همین رو اگر قرار به پرداخت یارانه تولید و حمایت از کارآفرینان باشد؛ باید جزییات این حمایت و مدل آن شفاف شود.