چکیده: دو خودروساز دولتی کشور اعلام کرده‌اند باوجود تمام تحریم‌ها، در سال جاری همچنان به تولید خود ادامه داده‌اند و با افزایش سطح داخلی سازی، موفق شده‌اند طرح‌های فروش و پیش‌فروش خود را کماکان ادامه دهند. اما بی‌توازنی در نظام عرضه و تقاضا، عدم موفقیت برخی خریداران در ثبت‌نام خودروهای پیش‌فروش، به‌ویژه در مورد ایران‌خودرو، رد پای آشکار دلالان، واسطه‌گران و سودجویان به این بازار و شگردهای کلاه‌بردارانه و فساد برانگیزی که واسطه‌ها برای موفقیت طراحی کرده‌اند، مشکلات بسیاری برای مردم آفریده است. این گزارش تلاشی است برای معرفی این شگردها و آسیبی که تاکنون به خریداران رسانده‌اند.

  • نگاه شهروند: خریداران عادی معمولاً در طرح‌های پیش‌فروش موفق به ثبت‌نام نمی‌شوند
  • نگاه کارشناس: واسطه‌ها افرادی را در استخدام دارند که به‌وسیله برنامه‌ها یا ربات‌ها، از قبل صفحه مربوط به اطلاعات شخصی را پرکرده‌اند و به‌محض باز شدن سایت وارد صفحه انتخاب رنگ خودرو و سپس صفحه پرداخت اینترنتی می‌شوند
  • نگاه کارشناس: در شرایط فعلی قاعدتاً هرکسی می‌تواند ماشین صفرکیلومترش را مستقیم به خریدار بفروشد. مگر اینکه قصد داشته باشد نقد و اقساط کند و ازین طریق سود ماهیانه بگیرد
  • نگاه شهروند: سال قبل پس از افزایش قیمت‌ها موفق شدم یک ماشین ثبت‌نام کنم. وقتی تحویل گرفتم و سه‌روزه فروختمش متوجه شدم نسبت سودی که کرده‌ام از هر شغلی که تا حالا داشته‌ام بیشتر بوده

مدت‌هاست خودروسازان طرحی به نام «پیش‌فروش فوری» دارند که قرار است بر اساس آن طی ۳۰ روز کاری، خودروهای درخواستی، تحویل مشتریان شود. اما آیا این طرح موفق بوده است؟ آیا توانسته مشتریان را راضی نگاه دارد؟ چه فسادهایی در حاشیه این طرح رخ‌داده‌اند؟

طرح پیش‌فروش با خودروهایی که نامرئی‌اند
طرح پیش‌فروش خودروسازان، موضوع جدیدی نیست که با تحریم‌ها شروع‌شده باشد، چند سالی است که به دلیل عرضه کمتر از تقاضا در بازار و تفاوت قیمت‌ها، متقاضیان برای ثبت‌نام و خرید خودرو موردنظر مجبور به مشارکت در طرح‌های خودروسازان‌اند. به گمان منتقدان اما خریداران عادی معمولاً در طرح‌های پیش‌فروش موفق به ثبت‌نام نمی‌شوند.

برخی مدیران دو شرکت خودروسازی، عدم موفقیت در ثبت‌نام را مربوط به حجم بالای درخواست‌ها در یک‌زمان مشخص و تعداد کم خودروهای تولیدشده در مقایسه با درخواست‌ها می‌دانند. اما این ادعا با سایر ادعاهای آنان نمی‌خواند.

به‌عنوان‌مثال خودروسازی ایران‌خودرو مدعی است که روزانه ۱۵۰۰ دستگاه خودرو تولید می‌کند که می‌تواند ۲۰ درصد از آن را به طرح فروش فوری خود اختصاص داده و موظف است مابقی را برای تعهدات پیشین خود در نظر بگیرد.

با حسابی ساده مشخص خواهد شد که بر اساس این اظهارنظر ایران‌خودرو در شش روز کاری هفته، ۹ هزار خودرو تولید می‌کند و این امکان را دارد که ۱۸۰۰ دستگاه از آن‌ها را در یک هفته به فروش برساند. در شرایطی که این خودروسازی به‌تازگی طرح فروش فوری خود را به دو بار در هفته رسانده، انتظار می‌رود در هر طرح حدود ۹۰۰ دستگاه به فروش برسد. پس مشکل کجاست؟


شکست در مواجهه باواسطه‌ها

در دوره‌های قبلی طرح پیش‌فروش مشخص شد در برخی موارد دسترسی عوامل ایران‌خودرو به سایت فروش یکی از عواملی بوده که دسترسی خریداران عادی را محدود می‌کرده. بنابراین پای سازمان بازرسی کشور و اعمال قوانین سخت‌گیرانه برای ثبت‌نام، به موضوع باز شد.

خودروسازان بر آن شدند تا امکان خرید برای واسطه‌ها را به حداقل برسانند. دسترسی از داخل شرکت و نمایندگی‌های خودروسازان به سایت فروش قطع شد و شرایطی ازجمله چک به نام خریدار، امکان ثبت‌نام هر ۱۸ ماه و مواردی ازاین‌دست برای کوتاه شدن دست دلالان در سایت فروش دو خودروساز قرار گرفت. اما این تمهیدات در یک سال اخیر نه‌تنها وضعیت ثبت‌نام را برای متقاضیان واقعی آسان نکرده؛ بلکه جو بازار را متشنج و قیمت‌های محصولات بازار را هم‌افزایشی کرده است.

 
چه عاملی باعث دلالی است؟
اختلاف قیمت بین بازار و کارخانه قرار بود به حاشیه برسد؛ اما دیده می‌شود که خودروهای نه‌چندان باکیفیت داخلی، با اختلاف قیمت سرسام‌آوری در بازار به فروش می‌رسند. به‌عنوان‌مثال یک دستگاه سمند LX در طرح‌های فروش ایران‌خودرو ۶۶ میلیون تومان اعلام می‌شود؛ اما همین خودرو در بازار باقیمتی معادل ۸۶ تا ۸۸ میلیون تومان معامله می‌شود.

درواقع همین اختلاف قیمت است که دلالان را برای مشارکت در طرح‌های فروش مشتاق نگه می‌دارد و حتی با تدابیر اندیشیده شده نیز پای آن‌ها از خرید کارخانه و فروش در بازار کوتاه نمی‌شود؛ اختلاف قیمتی که زمزمه کاهش تولید هرروز آن را بیشتر می‌کند.


خودروهایی که سر از فروشگاه نمایندگی مجاز درآورده‌اند
بارها اعلام‌شده است نمایندگی‌های مجاز خودروسازان امکان ثبت‌نام خودرو در طرح فروش ندارند؛ اما در بسیاری موارد با مراجعه به این نمایندگی‌ها می‌بینیم که همچنان مدل‌های به‌روز خودروهای داخلی ازجمله سمند، پژو پارس، پژو ۴۰۵ و سایر خودروها در این نمایندگی‌ها وجود دارند.

وقتی دلیل این اتفاق را از یک نماینده فروش محصولات پرسیدیم، گفت: «این ماشین‌ها متعلق به مشتریان ماست و ما صرفاً امانت‌دار آن‌هاییم. ماشین‌هایشان را پیش ما می‌گذارند و ما قرار است این ماشین‌ها را برایشان بفروشیم».

حالا سؤال اینجاست که چرا یک مشتری باید خودرو خود را به دست نمایندگی بسپارد تا پس از فروش درصدی از قیمت خودرو را به‌عنوان سهم به نمایندگی واگذار کند؟ در بازاری که با کمبود عرضه و حجم بالای تقاضا مواجهیم و سایت‌های موفقی هستند که به این کار اختصاص دارند، چرا مالکان نباید خود نسبت به فروش خودروهای صفرکیلومتر اقدام کنند؟

نظر مرتضی کارشناس قیمت‌گذاری خودرو را جویا شدیم: «در شرایط فعلی قاعدتاً هرکسی می‌تواند ماشین صفرکیلومترش را مستقیم به خریدار بفروشد. مگر اینکه قصد داشته باشد نقد و اقساط کند و ازین طریق سود ماهیانه بگیرد که در این صورت ماشین را به بنگاه می‌سپرد. نقد و اقساط کردن از قدیم جزو کارهای بنگاه‌داران بوده».

البته باید این موضوع را در نظر داشت که نمایشگاه‌های خودرو در سراسر شهر آماده خرید خودروهای صفرکیلومتر و پرداخت نقدی برای آن هستند؛ چراکه به گفته آن‌ها قیمت خودرو هرروز افزایش خواهد یافت و سود سرشاری را نصیب نمایشگاه داران خواهد کرد. بنابراین به نظر می‌رسد ادعای نمایندگی خودروسازان دولتی مبنی بر فروش خودروهای مشتریان، ادعایی بی‌اساس بوده و می‌توان گفت هنوز دست آن‌ها از طرح فروش آن‌طور که مدنظر سازمان بازرسی و وزارت صمت بوده، کوتاه نشده است.

۳ میلیون بدهید تا خودرو برایتان ثبت‌نام کنیم

شکل گرفتن این رانت باعث شده سودجویانی به این بازار بیایند تا با سوءاستفاده از این اوضاع آشفته، سهمی برای خود دست‌وپا کنند. اما ترفندهای فساد برانگیز آنان حرفه‌ای و عجیب است.

با گشتی ساده در فضای مجازی، کاربرانی را خواهیم دید که کار ثبت‌نام خودرو را درازای دریافت مبلغی انجام می‌دهند. برخی از آن‌ها مدعی‌اند که تنها تایپیست‌های ماهری‌اند و کارشان صرفاً کمک به ثبت‌نام شماست. اما واقعیت فراتر از این ادعاست. چنانچه این واسطه‌گران هم آن‌طور که مدعی‌اند، کار ثبت‌نام را به‌درستی انجام دهند، چگونگی دسترسی آن‌ها به سایت و ورود موفقیت‌آمیز به طرح ثبت‌نام خودروسازان، در شرایطی که امکان ثبت‌نام موفق برای افراد عادی نزدیک به صفر است، سؤال‌برانگیز می‌شود.

در نگاه نخست به نظر می‌رسد «باگ» های موجود در سیستم ثبت‌نام خودروسازان باعث شده علی‌رغم تغییرات در سیاست‌های خودروسازان بازهم عده خاصی دسترسی ویژه داشته باشند و امکان دلالی و کاسبی را فراهم کنند.

سود ۱۲۰ میلیون تومانی با ثبت‌نام خودرو
تلاش کردیم با این واسطه‌ها تماس بگیریم. متوجه آن شدیم که این واسطه‌گران ثبت‌نام ایران‌خودرو و سایپا، هزینه‌ای را بابت انجام موفقیت‌آمیز این کار دریافت می‌کنند که مبلغ آن با توجه به نوع خودرو متفاوت است. یکی از این واسطه‌ها دراین‌باره گفت: «برای ثبت‌نام پژو glx مبلغی بین ۲.۵ تا ۳ میلیون تومان، سمند و پژو پارس امسال مبلغی معادل ۳ تا ۳.۵ میلیون تومان و برای ثبت‌نام پژو پارس tu5 و دنا مبلغی معادل ۵ میلیون تومان می‌گیریم. البته این مبلغ بعد از اتمام کار دریافت خواهد شد».

دلال دوم در پاسخ به سؤال ما درباره شرایط انجام این کار توضیح داد: «در صورت داشتن شرایط ثبت‌نام ازجمله دست چک صیاد به اسم خریدار و داشتن گواهینامه، برای قرار گرفتن در فهرست ثبت‌نام باید کد ملی و رمز عبور خودتان در سایت ایران‌خودرو را در اختیار ما قرار بدهید. ضمناً برای انجام این کار لازم است اطلاعات پرداخت شامل شماره کارت، CVV2 و تاریخ انقضا تا روز قبل ثبت‌نام برای ما ارسال شود که بتوانیم سریعاً برای ثبت سفارش شما اقدام کنیم. البته به رمز دوم کارت نیاز نداریم و فقط وقتی به درگاه بانکی متصل شدیم آن را از شما می‌پرسیم».

فراموش نکنیم بارها در رسانه‌های رسمی اعلام‌شده برای کلاه‌برداری و خالی کردن حساب توسط کلاه‌برداران، نیازی به رمز دوم نیست و این کار از طریق شماره کارت، تاریخ انقضا و cvv هم امکان‌پذیر است.

یک محاسبه ساده نشان می‌دهد اگر این ثبت‌نام‌کنندگان برای هر خودرو به‌طور متوسط ۳ میلیون تومان دریافت کنند و در هر بار ثبت‌نام فوری (که معمولاً دو بار در هفته توسط ایران‌خودرو انجام‌شده است) برای حداقل ۵ نفر ثبت‌نام انجام داده باشند درمجموع هفته‌ای ۳۰ میلیون تومان و ماهیانه ۱۲۰ میلیون تومان سود به جیب زده‌اند.

البته این رقم حداقلی برای این مافیای ثبت‌نام کننده است که مسئولان ایران‌خودرو در قبال آن تنها به انتشار یک بیانیه رضایت داده‌اند. اما نکته بسیار جالب‌تر و تعجب‌برانگیزتر اظهارنظر یکی دیگر از این واسطه‌هاست. وقتی از او درخواست کردیم برای ما یک خودرو ثبت‌نام کند گفت: «باید از چند روز قبل درخواستتان را ارائه می‌کردید والان امکانش نیست. لیست ثبت‌نام برای روز بعد پرشده». ظاهراً این افراد از تعداد خودروهایی هم که می‌توانند ثبت‌نام کنند، آگاه‌اند و ثبت‌نام «فردا» یشان سقف مشخص دارد.

اما چرا مردم به چنین روش‌هایی روی می‌آورند. در گفت‌وگو باکسانی که علاقه‌مند به ثبت‌نام‌اند دو علت را متوجه شدیم: نیاز واقعی به خودرو و هدف سرمایه‌گذارانه.

آرش می‌گوید: «سال قبل پس از افزایش قیمت‌ها موفق شدم یک ماشین ثبت‌نام کنم. وقتی تحویل گرفتم و سه‌روزه فروختمش متوجه شدم نسبت سودی که کرده‌ام از هر شغلی که تا حالا داشته‌ام بیشتر بوده». مهدی اما می‌گوید: «چه کنم؟ هیچ راه دیگری برای ماشین‌دار شدن ندارم. امیدم به همین ثبت‌نام در سایت است. هر بار از یک ساعت قبل از شروع پیش‌فروش پشت کامپیوتر می‌نشینم. اما تا شروع به ثبت‌نام می‌کنم به مرحله آخر نمی‌رسم و پیغام می‌آید که ظرفیت‌تکمیل شد».

ربات‌ها و برنامه‌نویسی در خدمت ثبت‌نام‌کنندگان خودرو

برای فهم اینکه به لحاظ فنی چگونه می‌شود که در کسری از ثانیه، سقف فروش خودروها پر می‌شود، موضوع را با مرتضی کارشناس آیتی در میان گذاشتیم. او معتقد است: «واسطه‌ها افرادی را در استخدام دارند که به‌وسیله برنامه‌ها یا ربات‌ها، از قبل صفحه مربوط به اطلاعات شخصی را پرکرده‌اند و به‌محض باز شدن سایت وارد صفحه انتخاب رنگ خودرو و سپس صفحه پرداخت اینترنتی می‌شوند. ضمن اینکه به نظر می‌رسد سایت‌های فروش از امنیت پایینی برخوردارند».

البته ایران‌خودرو اعلام کرده که برای ثبت‌نام، صرفاً نیاز به اینترنت پرسرعت و تایپ سریع است و تعدادی از شهروندان هم در فرایند انجام کار مشکلی نداشته‌اند. مهران می‌گوید: «در ماه‌های قبل مشکل ثبت‌نام وجود داشت اما این بار که در اولین ساعت مراجعه کردم توانستم به‌راحتی ثبت‌نام کنم».

یک کلاه‌برداری دیگر درفروش خودرو

فعالیت شرکت‌هایی که خود را به‌اصطلاح عاملیت فروش سایپا یا ایران‌خودرو می‌نامند و حتی کد نمایندگی در اختیار خریداران قرار می‌دهند، تله دیگری است که به دلیل نبود خودرو در بازار و نظارت کافی از سوی مسئولان، سر راه متقاضیان و خریداران خودرو قرارگرفته است.

این به‌اصطلاح عاملیت‌های فروش در اپلیکیشن‌هایی نظیر «دیوار» و سایت‌هایی چون «باما» خودروها را با اختلاف قیمت ۵ تا ۶ میلیون تومانی نسبت به بازار در اختیار خریداران قرار می‌دهند. درحالی‌که این خودروها به گفته فروشندگان شرکت‌ها، به دلیل توقف یک‌ساله در پارکینگ از گارانتی خارج‌شده و بیمه یک‌ساله آن‌ها نیز رو به پایان است. از سوی دیگر این عاملان فروش، با دریافت مبلغی معادل یک تا دو میلیون تومان، خودرو را به‌اصطلاح خودشان از پارکینگ خارج کرده و روز بعد با دریافت مبلغ کامل، در اختیار مشتری قرار می‌دهند؛ اما سند محضری و پلاک گذاری آن منوط به آماده شدن مدارک است که به گفته آن‌ها بین ۱۰ تا ۲۰ روز زمان خواهد برد.

این بازه زمانی به نظر برای کلاه‌برداری موعد طلایی است و مشخص نیست که بعدازاین مدت، شرکت‌ها بازهم وجود داشته باشند. این در حالی است که با پیگیری‌های ما از مسئولان سایپا و ایران‌خودرو، مشخص شد اساساً در بسیاری موارد کد نمایندگی‌ای که توسط این کلاه‌برداران اعلام می‌شود، در سیستم خودروسازان به ثبت نرسیده است.

چه باید کرد

واقعیت این است که تا زمانی که چنین اختلاف فاحشی در عرضه و تقاضا وجود دارد همواره باید منتظر چنین سوداگری‌هایی بود. اما در همین شرایط هم می‌توان چند راهکار داشت.

گام اول اطلاع‌رسانی حداکثری است. درست که شاید خودروسازان متولی این مفسده‌ها نباشند اما می‌توانند با کمپین‌های اطلاع‌رسانی این سوءاستفاده‌ها را به حداقل برسانند.

گام دوم برخورد قاطع قوه قضاییه با عاملان است. در موارد مشابه فراخوان‌هایی صادرشده و از مردم بابت یاری و اطلاع‌رسانی کمک گرفته‌شده است.

از سوی دیگر گرچه خودروسازان مدعی‌اند امکان ثبت‌نام و خرید در تمام طرح‌ها به‌طور یکسان برای متقاضیان وجود دارد اما عدم ارائه گزارشی شفاف از نتایج ثبت‌نام هر طرح و اعتراض گسترده در میان خریداران این شائبه را به وجود می‌آورد که طرح‌های فروش خودروسازان تنها ابزاری برای کنترل قیمت محصولات موجود در بازار است و پشت پرده این طرح‌ها هیچ خودرویی برای فروش وجود ندارد. شاید شفافیت تنها راه موجود باشد.