گزارش همستان از احداث پروژهٔ تجاری ساروج‌پارس در حریم بازار تاریخی کرمان

چکیده: ساختمان نیمه کاره‌ای که عنوان بزرگ‌ترین پروژهٔ سرمایه‌گذاری در شهر کم‌رمق کرمان را بر پیشانی دارد حریم بازار کرمان را شکسته است. «ساروج پارس» قد کشیده؛ آنقدر بلند که حرمت و حریم را شکسته. راسته بازار تاریخی کرمان با قیصریه و تیمچه و کاروانسرا و آب‌انبار و حمام و مسجد و حجره‌های بی‌شمار که سند هویت تاریخی شهر است. شهری که از گذشته‌های دورش چیز چندانی روی زمینش باقی نمانده است. حالا اما «ساروج پارس»، حریم بازار را شکسته و بیخ میدان تاریخی ارگ، قد برافراشته است. از هر سوی بافت تاریخی بازار که نگاه کنی اسکلت آبی‌رنگ آن، مثل خاری می‌نماید که در چشم شهری فرورفته باشد.

  • معاون سازمان میراث فرهنگی کشور: ارتفاع ساروج‌پارس باید کوتاه شود
  • عضو هیئت‌امنای بازار کرمان: این پروژه تأثیرات مخربی بر اقتصاد بازار دارد
  • عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید باهنر: مسائل به ارتفاع تقلیل داده نشود
  • مدیرکل میراث فرهنگی استان کرمان: ساروج‌پارس در سطح اشغال هم مشکلاتی دارد

پروژه تجاری ساروج پارس را یک سرمایه‌گذار عمانی از سال‌ها قبل در شهر کرمان شروع کرده است. آن را پروژهٔ گود خشت‌مال‌ها هم می‌نامند چون در محلی به همین نام ایجادشده است. حفره‌ای تقریباً شش هکتاری که گفته می‌شود قرن‌ها دورتر و در دوران حملهٔ محمود افغان، خاک آن را برداشته‌اند تا خشت بسازند و جای آن، گودی برجا مانده بنام خشت‌مال‌ها. سال ۹۱ بود که «غازی الحلو»، رئیس گروه سرمایه‌گذاری الطاهر به همراه شرکایش، تصمیم گرفتند در این زمین سنگ بنای یک مجتمع تجاری را بگذارند. واحدهای تجاری آن سهم سرمایه‌گذار است و پارکینگ‌هایی که در آن ساخته می‌شود سهم شهرداری. سهم دوستداران میراث فرهنگی چه شده است؟ نگرانی. این پروژه در همهٔ این سال‌ها محلی برای مناقشه بوده و چند ماهی که ساخت‌وساز در آن شدت گرفته و قدبلند آن رؤیت شده، این مناقشات شکل متفاوت‌تری پیداکرده است.

مدافعان چه می‌گویند؟
گفته می‌شود حریم ارتفاعی بازار کرمان هفت ونیم متر از سطح معبر مجاور است اما قرار است این پروژه را ۱۶ متری بسازند. مدافعان طرح می‌گویند اگر سرمایه‌گذار بخواهد حریم را رعایت کند برایش نمی‌صرفد. حامیان پروژه می‌گویند این مجتمع به بافت تاریخی کرمان که دهه‌هاست اکثریت جمعیت از آن کوچ کرده‌اند، جان دوباره می‌دهد. می‌گویند در این مجتمع محل پارک دو هزار خودرو پیش‌بینی‌شده و مشکل کمبود جای پارک را هم حل‌وفصل می‌کند.

کنار بازار تاریخی چندین مجتمع تجاری بزرگ هم در دست احداث است که فقط در مورد ساروج‌پارس گفته می‌شود چند صد مغازه دارد. این پروژه‌ها را شروع کردند بدون این‌که تأثیر مخرب آن بر اقتصاد بازار را مدنظر قرار دهند

برای شهری که کمبود پارکینگ یکی از جدی‌ترین چالش‌هایش است عدد دو هزار، اغواکننده است اما کارشناسان می‌گویند: «در بافت تاریخی پارکینگ می‌سازید که دعوت بیش‌تری برای ورود خودروها داشته باشید؟». پاسخی داده نمی‌شود جز این‌که: «میدان ارگ را می‌خواهیم ببندیم و پیاده راه کنیم. اینجا پارکینگ بسازیم خوب می‌شود». ابوالقاسم سیف‌اللهی، شهردار پیشین کرمان رویای پیوند کرمان با بازارهای حاشیهٔ خلیج‌فارس را پشت حمایت از این پروژه در سر می‌پروراند: «این سرمایه‌گذار برند لوءلوء را دارد که می‌توانیم محصولات کرمان و ایران را با این برند به کشورهای حاشیهٔ خلیج‌فارس صادر کنیم».

نگرانی از حذف نقش بازار
سعید حاج مرادعلی، عضو هیئت‌امنای بازار تاریخی کرمان اما نظرش با نظر آقای سیف‌اللهی فرق دارد. او نگران تأثیر منفی این‌همه واحد تجاری بر بازاری است که او و اجدادش، او و دیگر هم چراغانش، دهه‌های زیادی چراغ حجره‌های آن را روشن نگه‌داشته‌اند: «آمار واحدهای صنفی در شهر کرمان بسیار بالاست و این، همهٔ کسبهٔ شهر را گرفتار کرده است. حالا در این وضعیت، کنار بازار تاریخی چندین مجتمع تجاری بزرگ هم در دست احداث است که فقط در مورد ساروج‌پارس گفته می‌شود چند صد مغازه دارد. این پروژه‌ها را شروع کردند بدون این‌که تأثیر مخرب آن بر اقتصاد بازار را مدنظر قرار دهند».

به گفتهٔ او، این تجاری‌سازی به همراه تعداد دیگری پروژهٔ دیگر در اطراف بازار در حالی انجام می‌شود که راستهٔ بازار تاریخی قلعه محمود چسبیده به همین پروژه، تقریباً نیمه متروکه، تعداد زیادی کاروانسرای تاریخی در بازار در آستانهٔ نابودی، در نقاط مختلف شهر، پاساژ و برج‌های تجاری خالی و متروکه و شهر هم از واحدهای صنفی اشباع‌شده است. در شهر ۸۰۰ هزارنفری کرمان، به بیش از ۳۰ هزار واحد صنفی پروانهٔ کسب داده‌شده است.

کارشناسان چه می‌گویند
در میان چالش‌های متعددی که شهر کرمان در این پروژه با آن مواجه شده، بلندی آن اما بیش از هر چیزی موردتوجه است. محمدحسن طالبیان، معاون میراث فرهنگی کشور هم از اتفاقاتی که حول این پروژه رخ‌داده و می‌دهد خوب اطلاع دارد. او سه‌شنبه، هفتم خردادماه امسال، میهمان کرمان و بم بود و در پایان سفر در جمع خبرنگاران کرمان رسماً اعلام کرد: «ازنظر ما یک طبقه از این ساختمان باید حذف شود. اسکلت طبقهٔ بالایی را باید بردارند».

اینجا وضعیت طوری بود که کسی در این شهر، جرئت نمی‌کرد وارد آن بشود. چندین هکتار از شهر، خالی و نابود و محلی شده بود برای بزهکاری و زباله‌دانی

حجت گلچین، عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان و پژوهشگر ابنیهٔ تاریخی اما مخالف آن است که همهٔ مسائل این پروژه را به ارتفاع بلند آن تقلیل دهند. او اگرچه معتقد است که این پروژه، ازلحاظ ماهیت و حجم و ارتفاعی که الآن دارد «هجو است» اما همگان را به پاسخ به این پرسش دعوت می‌کند: «گود خشت‌مال‌ها پیش‌ازاین، چگونه جایی بود؟»؛ و یادآوری می‌کند که: «اینجا وضعیت طوری بود که کسی در این شهر، جرئت نمی‌کرد وارد آن بشود. چندین هکتار از شهر، خالی و نابود و محلی شده بود برای بزهکاری و زباله‌دانی!».

 به باور این پژوهشگر، این پروژه، در ادامهٔ رویکرد خسارت‌باری است که دهه‌ها در حوزهٔ معماری و شهرسازی در شهر کرمان شکل‌گرفته است: «کرمان یک‌شبه آن چیزی نشده که الآن می‌بینیم. ولی به شکل مجرد اگر بخواهیم ساروج‌پارس را ببینیم، این‌که ساروج‌پارس، با این حجم عملیات و فرم و ساختار پروژهٔ صوابی نیست، برکسی پوشیده نیست».

دامنهٔ نگرانی‌هایی که او دارد گسترده‌تر از ارتفاع پروژه است: «اگر ارتفاع ساروج‌پارس کوتاه هم بشود ولی نمای آن، آن چیزی باشد که متأسفانه امروز در کرمان باب شده (آلومینیوم و شیشه)، به‌مراتب، وضع بدتر از آن خواهد بود که با همین ارتفاع فعلی، بتوانیم ساختمان موقرتری داشته باشیم».

راه چاره کدام است؟
در تمام شش، هفت سال گذشته، ساروج‌پارس، پرونده‌ای گشوده روی میز مقامات استان کرمان بوده است. مدتی است اما میراث فرهنگی ورود جدی‌تری به پروژه کرده است و سرانجام، با قد کشیدن اسکلت آبی‌رنگ آن و بلندتر شدن فریادهای دوستداران میراث فرهنگی و کارشناسان و رسانه‌ها، عملیات ساخت ساروج‌پارس را متوقف کردند.

حدود یک ماه پیش، فریدون فعالی، مدیرکل میراث فرهنگی استان کرمان در جمع خبرنگاران دراین‌باره خبرهایی داد: «در این پروژه، اختلاف نظراتی بین وزارت میراث فرهنگی و گروه مشاورانی که پروژه را اجرا کرده‌اند وجود دارد و این اختلاف‌نظر هنوز ازنظر وزارت میراث فرهنگی حل‌نشده است. ما خیلی علاقه‌مند بودیم موضوع را مسالمت‌آمیز حل کنیم و کار به مراجع قضایی کشیده نشود ولی الآن وزارت میراث فرهنگی از طریق مراجع قضایی پیگیر است تا بررسی انجام و تصمیم نهایی گرفته شود».

با تعطیلی پروژه، پرونده را به کمیته حمایت قضایی از سرمایه‌گذاران در دادگستری استان کرمان ارجاع دادند تا آنجا تکلیفش معلوم بشود و اکنون باید منتظر رأی این کمیته ماند. فعالی البته در جمع خبرنگاران به‌صراحت گفت که «سازه از این ارتفاع بالاتر نخواهد رفت». او درعین‌حال، از چالش دیگری هم پرده برداشت: «در سطح اشغال هم پروژه مشکلاتی دارد».

درحالی‌که طبق نقشه‌ها و مجوزها و قول و قرارها، سطح اشغال پروژه، ۶۰ به ۴۰ تعیین‌شده اما الآن ۲۰ به ۸۰ اجراشده است! بر رفع این تخلف اما گویا توافقاتی شده است. فعالی می‌گوید: «سرمایه‌گذار باید در فاز بعدی این رقم را اصلاح کند تا درمجموع پروژه، به همان ۶۰ به ۴۰ برسیم».

می‌گویند ساروج یکی از رایج‌ترین مصالح در معماری قدیم و از ابتکارات معماران ایرانی است که با مخلوطی از خاک رس و آهک درست می‌شده و در کشورهایی مانند عمان و یمن هم از آن به‌عنوان یک ملات، فراوان استفاده کرده‌اند. آن‌ها واژهٔ آن را به شکل صاروج می‌نویسند. حالا اما نام ساروج‌پارس در شناسنامهٔ پروژه‌ای نشسته که عمانی‌ها هم در آن نقش دارند. پروژه‌ای که سرنوشت بازار و بافت تاریخی کرمان به سرنوشت آن گره‌خورده است.