چکیده: بازار انقلاب هیچ‌وقت جمع نشد، بلکه گسترش یافت؛ خط‌ونشان‌های وزارت علوم با خریدوفروش پایان‌نامه فایده نکرد، حالا شماره‌های تماس پایان‌نامه نویسی در اتوبان و روی زمین و حتی سایت دیوار هم قابل‌دسترس است. البته غیر از آن‌ها که از طریق همکلاسی‌ها و بخش آموزش دانشگاه و حتی استاد راهنما معرفی می‌شوند. عموم این نوشتن‌ها در اصل کپی است از پایان‌نامه‌های دیگر که آن‌ها در مجموعه‌ای جمع‌آوری کرده‌اند. برای مقابله با هر نوع کپی کاری، دانشگاه‌های سراسری دانشجویان خود را ملزم به استفاده از نرم‌افزاری با عنوان «همانندجو» کرده‌اند. نرم‌افزاری که چندان کارآمد نیست و شیوه بازی دادن آن سخت نیست و به گفته یکی از تیم‌هایی که پایان‌نامه می‌نویسند، تنها بر قیمت پایان‌نامه نویسی افزوده است.

  • عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران: سامانه همانندجو شامل دو بخش عمده «موتور جست‌وجو» و «پایگاه اطلاعات» است و پایان‌نامه و رساله‌هایی که دریافت می‌کنیم، با این پایگاه تطبیق داده و در صورت وجود همانندی بین آن‌ها، این موارد را ارائه می‌کنیم
  • دکتر بهرام: روش‌های مکانیکی همواره دارای خطا هستند و باید اخلاق پژوهش را جایگزین آن کرد
  • یک دانشجو: جملات کپی را با ادبیات متفاوت باید نوشت تا سیستم همانندجو متوجه کپی بودن نشود
  • یک تیم پایان‌نامه‌نویسی: نوشتن پایان نامه با تضمین تأیید همانندجو، گران‌تر است

پروسه نوشتن پروپوزال و بعدتر پایان‌نامه، برای همه‌کسانی که بار اول است آن را تجربه می‌کنند، دشوار است؛ زیرا در همه‌سال‌های تحصیل، هیچ معلم و استادی به آن پایبند نیست و در کلاس‌های روش تحقیق و پروپوزال نویسی، آن‌طور که باید تدریس نشده و دانشجویان روش‌های آن را یاد نمی‌گیرند. در عوض کپی کاری ساده است. نوشتن برای هادی، دانشجوی اهل یزد که «قاف» هایش را غلیظ‌تر می‌گفت و حساب‌وکتاب هر یک تومان را داشت، چندان دشوار نبود. چند پایان‌نامه و مقاله و یادداشت و گزارش را کنار دستش گذاشت و از هرکدام خط و نوشته‌ای برداشت.

احسان اما سرش شلوغ بود و به یکی سفارش کار داد. ۳ میلیون تومان و تمام. قرار شد بسیار حرفه‌ای بنویسد که سامانه «همانند جو» نتواند ایرادی به آن بگیرد. سیستمی که قرار است مانع از انجام تخلفات شود؛ اما نویسنده تضمین کرده راه‌های دور زدن همانند جو را خوب می‌داند.

توقف کپی کاری با «همانندجو»
پیش‌ترها که پایان‌نامه می‌نوشتند، سیستم‌های مطالعه، همه دستی بود. استاد راهنما می‌خواند، استاد مشاور می‌خواند. داورهای روز دفاع هم یا می‌خواندند یا تورق می‌کردند. گاهی ممکن بود مچ دانشجو را بگیرند و گاهی هم نه؛ اما از سال گذشته سیستم همانند جویی در برخی دانشگاه‌ها الزامی شد. ازجمله کلیه دانشگاه‌های سراسری و زیرمجموعه آن‌ها؛ اما هنوز دانشگاه آزاد از این مجموعه مستثنا است.

مردادماه امسال، فرهاد شیرانی، عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)، به ایسنا، گفت: «سامانه همانندجو در بخش نرم‌افزار و موتور جستجو، قابل راستی آزمایی است. موتور جستجو کارش را به‌دقت و درستی انجام می‌دهد و خروجی‌هایی که ایجاد می‌کند و در اختیار قرار می‌دهد، بی‌ربط یا غیرقابل استناد نیستند. فرد به‌محض آنکه خروجی را دریافت می‌کند، می‌تواند به‌راستی آزمایی آن بپردازد و شبهاتی که دارد را بررسی کند. درعین‌حال ایرانداک این آمادگی را دارد که شبهات دوستانی را که فکر می‌کنند موتور جستجو نیازمند بررسی بیشتر است، برطرف کند.»

به گفته او، این سامانه شامل دو بخش عمده «موتور جست‌وجو» و «پایگاه اطلاعات» است و پایان‌نامه و رساله‌هایی که دریافت می‌کنیم، با این پایگاه تطبیق داده و در صورت وجود همانندی بین آن‌ها، این موارد را ارائه می‌کنیم.

شیرانی گفته بود: «روند اجرای قانون ثبت در ایرانداک بسیار خوب بوده و تنها مشکل در این حوزه، مجموعه‌هایی است که به‌صورت مستقیم زیر نظر وزارت علوم، تحقیقات و فناوری فعالیت نمی‌کنند. ازجمله این‌که دانشگاه آزاد اسلامی گاهی اوقات خودش را به‌کندی با قوانین وزارت علوم تطبیق می‌دهد.»

شیرانی بابیان اینکه دانشگاه‌ها پیش از تصویب قانون «پیشگیری و مقابله با تقلب در تهیه آثار علمی» در ۳۱ مرداد ۹۶ به‌صورت داوطلبانه نسبت به ثبت پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها در ایرانداک اقدام می‌کردند، گفته بود: «بعد از ثبت این قانون همه دانشگاه‌ها موظف به اجرای آن شدند و از آن زمان به بعد، ثبت نکردن پایان‌نامه‌ها یا عدم انجام همانند جویی در پایان‌نامه‌های ایرانداک، نوعی تخلف از قانون محسوب می‌شود.»

در دانشگاه‌های سراسری و کلیه زیرمجموعه‌های آن، پایان‌نامه بعد از تأیید اساتید راهنما و مشاور، باید در سامانه «همانندجو» بارگذاری شود و بعد از دقایقی نتیجه به‌صورت مکتوب به دانشجو تحویل داده می‌شود که درصد همپوشانی در آن مشخص‌شده است. ۷ درصد، ۲۰ درصد، ۳۰ درصد و یا حتی بالاتر. بر اساس توافقی که صورت گرفته و اعلام‌شده است تا ۳۰ درصد مشابهت قابل‌قبول است و بالاتر از آن مردود است. منظور از قابل‌قبول، آن است که به دانشجو این فرصت داده می‌شود تا کارش را اصلاح کند. این مرحله باید توسط دانشجو و زیر نظر استاد راهنما انجام شود.

هادی، برای آن‌که به هیچ مشکلی برنخورد، کپی‌برداری‌هایش را با ادبیات خود، بازنویسی می‌کرد. یکی از اساتید راهنما نیز به دانشجویش پیشنهاد کرده بود برای آن‌که کمترین مشکل را پیدا کند، در نقل‌قول‌های مستقیم و غیرمستقیم، چند کلمه اضافه کند. مثلاً «گافمن در اظهارنظر جالبی گفته است»، یا «در جای دیگری از بوردیو نقل‌شده است». این کلمات می‌تواند در نقل‌قول‌های غیرمستقیم که امکان دست بردن در جملات وجود دارد، راهگشا باشد، اما در نقل‌قول‌های مستقیم داستان شکل دیگری دارد.

یکی از دانشجویان، بعد از دریافت نتیجه همانند جویی‌اش که ۸ درصد بود، می‌گوید: «در برگه‌ای که به من تحویل شد، آدرس و پس وردی بود که می‌توانستم گزارش کار را ببینم. وارد سایت که شدم، صفحه‌ای از بخش‌های مختلف پایان‌نامه‌ام روبه‌رویم باز شد که بارنگ‌های مختلف هایلایت شده بود. این هایلایت‌ها از عنوان شروع می‌شد تا منابع. کلماتی مانند بخشی از نام خانوادگی‌ام، کلمه «اینستاگرام»، عناوین «استاد مشاور»، «استاد راهنما»، عبارت «این پایان‌نامه برای دریافت مدرک کارشناسی ارشد» و تمامی نقل‌قول‌هایی که دارای منبع بود، می‌شد.»

به گفته او، پیش‌تر از سوی واحد آموزش دانشگاه تأکید شده بود که همانند جویی برای مشخص شدن کپی‌برداری‌هایی است که منبع نداشته و دانشجو تلاش دارد آن را به نام خود ثبت کند؛ اما سیستم هر آنچه که پیش‌تر در ایرانداک ثبت‌شده بود را بارنگ‌های مختلف مشخص کرده و به هرکدام درصدی تخصیص‌یافته بود. بر اساس گفته‌های مسئولان آموزشی دانشگاه، هر رنگ نشانه‌ای است و میزان اهمیت آن را مشخص می‌کند، به‌نحوی‌که رنگ قهوه‌ای، حساسیت بیشتری داشت.

این دانشجو می‌گوید: «بعد از بررسی و اطمینان از این‌که همه منابع با دقت نوشته‌شده و نقل‌قول‌ها صحیح است، این موضوع را به مدیر گروه، رئیس دانشکده و دبیر کمیته تخلفات پژوهشی دانشکده اطلاع دادم و عکس‌هایی از سامانه را نیز به‌عنوان شاهد نشان دادم. آن‌ها نیز تأیید کردند که این سیستم مشکلات زیادی دارد و به دلیل آن‌که هوشمند است، هر آنچه که مشابه است را مشخص می‌کند؛ اما بااین‌حال باید در هیئت بررسی، مورد بازبینی قرار بگیرد.»

به گفته او، این فرآیند اگرچه می‌توانست به‌سرعت انجام شود، اما قرار به برگزاری جلسه‌ای با حضور رئیس دانشکده و دبیر کمیته تخلفات پژوهشی دانشکده که استادی نابینا است، بررسی شود. این فرآیند یک هفته زمان برد و درنهایت یک روز، بعد از صرف دقایقی اساتید صفحه موردنظر در سامانه همانند جو را بررسی کرده و اعلام کردند پایان نامه مشکلی ندارد. این پروسه، یک هفته زمان دفاع این دانشجو را به تأخیر انداخت، درحالی‌که به‌سرعت می‌توانست مشکل حل شود.

هادی، پیش‌تر، مشکل را حل کرده بود. «من تا جایی که توانستم، نقل‌قول‌های مستقیم را غیرمستقیم کردم و این‌طوری هر چی خواستم به جملات اضافه کردم و یا ازش کم کردم. هر جا هم کپی کردم، نثر خودم را به کاربردم، این‌طوری سیستم متوجه کپی نشد؛ در عوض تمام اسامی خاصی که به‌کاربرده بودم، سیستم از من ایراد گرفت؛ اما کپی‌ها را نفهمید.» با این شیوه نیازی به استفاده از منبع اصلی نیست و حتی می‌توان هیچ منبعی برای مطلب ذکر نکرد.

تأییدیه «همانند جویی»، گران‌تر است
نرم‌افزار «همانندجو» قرار بود راهی باشد برای مقابله با کپی کاری‌ها و همچنین خریدوفروش پایان نامه؛ اما به نظر می‌رسد چندان موفق نبوده است. یک جستجوی ساده در اینترنت، شمارا به شماره‌های زیادی می‌رساند که به‌عنوان مشاوره برای پایان‌نامه تبلیغ کرده‌اند.

آقای «نون» به مجموعه خدمات دانشجویی پژوهشی، نرخ کلی برای پایان‌نامه می‌دهد: «پروپوزال ۵۰۰ تومان و پایان‌نامه دو میلیون و ۵۰۰ هزار تومان.»

او تأکید می‌کند که در همه مراحل، همراه دانشجو است و حتی روز دفاع می‌گوید که چه لباسی بپوشد، چه غذایی پیش از آن بخورد و چطور دفاع کند.

آقای «نون» می‌گوید: «محققان ما از دانشجویان دکتری و مدرسان دانشگاه در همه رشته‌ها هستند که پایان نامه را می‌نویسند و پیش از دفاع مراحل را در چند فایل صوتی کامل توضیح می‌دهند تا به‌خوبی از عهده دفاع بربیایید.» این روش موجب می‌شود هیچ‌کس متوجه کپی کاری نشود.

وقتی بحث از پروسه همانند جویی می‌شود، آقای «نون» می‌گوید: «مبلغ بیشتری اخذ می‌شود. همانند جویی، یعنی دقت کار ما باید بیشتر شود که مشکلی پیش نیاید. حدود ۵۰۰ هزار تومان هزینه کل پایان نامه بیشتر می‌شود. چون دیگر شوخی نیست و باید خیلی جدی کار را انجام دهیم.»

معنای این حرف آن است که با دقت بیشتری کار کپی از پایان‌نامه‌ها را انجام می‌دهند. این گروه برای نوشتن یک پروپوزال یک هفته زمان نیاز دارند و برای نوشتن و تحویل پایان نامه دو ماه. این زمان با دقت بیشتر و کمتر، تغییری نمی‌کند و همچنان دو ماه باقی می‌ماند.

همدستی برای دفاع از کپی
دکتر بهرام، با تأکید می‌گوید سایت «همانند جو» را هم می‌توان فریب داد و کافی است اندکی جملات را پس‌وپیش کرد و یا نقل‌قول‌های مستقیم را به غیرمستقیم تغییر داد، چون به‌هرحال، سیستم مکانیکی است و درصدی خطا دارد؛ اما مهم‌تر از آن تغییر تفکر دانشجویان و بالاتر از آن اساتید است.

او می‌گوید: «چندی قبل، برای جلسه به‌عنوان داور معرفی شدم و پایان نامه را که از سد «همانندجو» رد شده بود، مطالعه می‌کردم و متوجه شدم جملات به شکل عجیبی برایم آشناست. جستجوی زیادی نیاز نداشت. دانشجو از چند کتاب کپی‌برداری کاملی کرده بود. روز دفاع، پیش از شروع جلسه، به استاد راهنما که اتفاقاً سابقه دوستی چندین ساله‌ای داشتیم، نکته را متذکر شدم که دانشجویش کار را کاملاً کپی کرده، او هم تأیید کرد و گفت می‌داند؛ اما دانشجو دارای مشکلات زیادی است و گرفتار است و …؛ و این قسمت بدترین بخش ماجرا بود؛ زیرا استاد راهنما حاضرشده بود از کپی دفاع کند. هرچند در پایان از دانشجو خواسته شد اصلاحات اساسی در کارش داشته باشد، اما بعید است هیچ‌کدام را اعمال کند.»

دکتر بهرام می‌گوید: راهکار دقیق و مشخصی برای مقابله با کپی کاری وجود ندارد، مگر آن‌که محققان «اخلاق پژوهش» را رعایت کنند و به منابع وفادار باشند، هرچند در شرایطی که دانشجویان ذوق و شوقی برای انجام پژوهش ندارند و از آن‌سوی اساتید توجهی به کپی کاری و کار تحقیقی ندارند و آن را تمیز نمی‌دهند، چندان نمی‌توان امیدی به اصلاح وضعیت داشت.