چکیده: مدت‌هاست شهروندان شیراز عادت کرده‌اند به شنیدن اخباری درباره خشکاندن عمدی درختان باغ‌های شهر، تغییر کاربری این باغ‌ها و شدت گرفتن ساخت‌وسازها در پهنه‌های طبیعی شهر همچون حاشیه جبل دراک. شهریورماه امسال بود که خبر آمد ۱۳ باغ خشکانده شده از مجموعه باغات گروه ۵ قصر دشت، مجوز تغییر کاربری به «مسکونی» دریافت کرده‌اند. از یک‌سو شهرداری معتقد است آنچه انجام‌گرفته، در قالب قوانین مربوط به طرح پهنه‌بندی باغات شیراز (مصوب سال ۱۳۷۹) است، منتقدان اما معتقدند از همان ابتدا هدف از تدوین و ابلاغ طرح پهنه‌بندی و ایجاد محدوده استحفاظی برای باغات، «طرحی مهندسی‌شده» بوده تا این سرمایه طبیعی شیراز مشمول سایر قوانین جاری مدیریت شهری نباشد و به‌وسیله آن تغییر کاربری‌های گسترده به نام «حفظ باغات» صورت بگیرد.

  • شهرداری شیراز: از درآمد حاصل از تغییر کاربری باغات گروه ۵، شهرداری مالک ۲۶۰ هکتار باغات گروه یک شده است و این باغات در آینده به بوستان و فضای سبز شهری تبدیل می‌شوند
  • داریوش مختاری کارشناس ارشد منابع طبیعی و پژوهشگر باغ‌های تاریخی شیراز: مصوبه پهنه‌بندی باغات شیراز سبب تغییر کاربری صدها هکتار از باغ‌های شیراز و از بین رفتن سرمایه طبیعی شهر شده است.
  • یک روزنامه‌نگار: باغ‌ها ریه‌های تنفسی شیراز به شمار می‌روند و با تخریب تدریجی آن‌ها، شیراز که در بین کلان‌شهرها سالم‌ترین شهر به شمار می‌رود، به جمع شهرهای آلوده خواهد پیوست.

شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، هفتم آذرماه ۱۳۷۹ طرح جامع باغات قصر دشت شیراز را برای محدوده باغات به مساحت خالص ۱۲۹۸ هکتار و مساحت ناخالص ۱۳۹۸ هکتار تصویب کرد. بر اساس طرح تفصیلی باغات قصر دشت، باغات در جهت حفظ بخش پراهمیت‌تر، به پنج گروه با ضوابط و مقررات ویژه پهنه‌بندی شده‌اند.

در این پهنه‌بندی، گروه‌های دو و سه عملاً از حوزه مداخله ستاد آبادگری باغات خارج می‌شوند. گروه چهار نیز نسبت به دو گروه یک و پنج از مداخله کمتری برخوردار است، مگر در مواردی که بارأی کارگروه تخصصی قابلیت توسعه به‌صورت «افزایش تراکم و افزایش سطح اشغال» را داشته باشد.

هنگامی‌که معابر به دست شهرداری ایجاد شود، طبیعی است که باغات همسایه نیز مرعوب این تغییر کاربری شوند و چندی بعد آن‌ها نیز به تغییر کاربری باغ‌ها دست خواهند زد

باغات گروه ۵ نیز با رویکرد «تغییر کاربری و پرداخت عوارض ارزش‌افزوده» در جهت تأمین هزینه تملک باغات گروه یک عملاً تخریب می‌شوند. باغات و اراضی گروه یک نیز در اولویت تملک عمومی قرار می‌گیرند و ۲۲۰ هکتار از این باغات بر اساس طرح گردشگری به باغ تفریحی، باغ گیاه‌شناسی، باغ‌موزه، باغ ورزشی، سینما، آمفی‌تئاتر، هتل و متل، رستوران و پذیرائی، تالارهای برگزاری مراسم سخنرانی و جشن، نمایشگاه هنری تبدیل می‌شوند.

پس از ابلاغ این مصوبه و در طول دو دهه اخیر، بر اساس آمارهای اعلامی مسئولان مساحت باغ‌های شیراز که در قرن اخیر بیش از ۳ هزار و ۵۰۰ هکتار بوده، در دو دهه اخیر به کمتر از ۱۴۰۰ هکتار کاهش‌یافته است. به‌عنوان‌مثال پیش‌تر در منطقه قصر دشت، مهدی‌آباد، محمودیه، کوه دراک، بولوار چمران شیراز و…، باغات گسترده‌ای وجود داشته، اما در دهه‌های اخیر برخی از این باغ‌ها براثر آتش‌سوزی از بین رفته و برخی نیز تخریب‌شده و جای آن را برج‌های بلندمرتبه گرفته است.

همه اتفاق‌ها طبق قانون
در همین رابطه معاونت شهرسازی شهرداری شیراز در همه این سال‌ها تأکید داشته که اقدامات و فرآیندهای انجام‌شده (تخریب و تغییر کاربری) باغ‌ها طبق ضوابط و قوانین مربوطه انجام‌شده و شهرداری از محل این درآمدها سهم و مالکیت مشاعی در ۴۵۰ هکتار از باغ‌های گروه یک را به دست آورده است که ۲۶۰ هکتار آن اصل باغات است و قرار است در آینده به بوستان و فضای سبز شهری تبدیل شوند.

«سعید» روزنامه‌نگار محلی در شیراز می‌گوید شهری که روزگاری به باغ‌هایش شناخته می‌شد حال‌وروز خوبی ندارد: «امروز ما بر اساس تصاویر ماهواره‌ای، حتی لکه‌هایی از باغات قصر دشت را هم مشاهده نمی‌کنیم.» او با انتقاد از مسئولانی که می‌گویند برخی از باغات شیراز قابل احیا نیست و باید تغییر کاربری داده شود، می‌گوید: آیا مسئولان نمی‌دانند که هیچ باغی از ازل وجود نداشته؟ چگونه است که مردم در دهه‌های قبل زمین‌های خالی را در شیراز به باغ تبدیل کرده‌اند، اما امروز نمی‌شود باغات تخریب‌شده را احیا کرد؟ او با اشاره به تغییر کاربری باغ‌های ۴۰۰ ساله «رزی» فرهنگ شهر که با عنوان «حفظ فضای سبز» خریداری و اندکی بعد به برج‌های بلندمرتبه تبدیل شد، می‌افزاید: اگر همین مقدار باغات باقیمانده شیراز نیز به خاطر این سیاست‌ها از بین رود، هوای شیراز در سال‌های آینده ده‌ها برابر هوای تهران آلوده خواهد شد.

نتیجه سیاست‌های نادرست
اما سیاست‌های اشتباه مدیریت شهری بر سر باغات شیراز آورده است؟ داریوش مختاری، کارشناس ارشد منابع طبیعی و پژوهشگر باغ‌های تاریخی شیراز معتقد است سیاست پهنه‌بندی باغات از اساس سیاستی اشتباه بوده است. ازنظر او این سیاست موجب شد حدود ۳۰۰ هکتار از باغات گروه ۵ واقع در محدوده جبل دراک تغییر کاربری دهد و امروز به شهرکی با برج‌های بلندمرتبه تبدیل شود. برج‌سازی‌هایی که همچون یک دیوار بلند در برابر بادهای غربی ورودی به شیراز قرارگرفته و در سال‌های و دهه‌های آینده سبب تغییر هوای سالم این کلان‌شهر و سپس نابودی پهنه طبیعی آن خواهد شد.

شهرداری‌ها ازنظر تاریخی در برابر باغدارانی که باغات چند صدساله قصر دشت را مدیریت و حفظ کرده‌اند، هرگز باغدار خوبی نیستند

این کارشناس منابع طبیعی بر این باور است که تغییر کاربری‌های باغات گروه ۵ تنها به ساخت‌وساز بسنده نمی‌شود و کشیدن خیابان و معابر نیز بخشی از ضروریاتی است که با ساخت‌وسازها اعمال می‌شود. به باور او هنگامی‌که معابر به دست شهرداری ایجاد شود، طبیعی است که باغات همسایه نیز مرعوب این تغییر کاربری شوند و چندی بعد آن‌ها نیز به تغییر کاربری باغ‌ها دست خواهند زد؛ مانند تجربه بهسازی بوستان شهید رمضانی یا پیاده راه سلامت.

حذف مشارکت باغداران
مختاری از سوی دیگر معتقد است بهره‌وری باغات زمانی افزایش می‌یابد که افراد ذی‌نفع (مالکان) بتوانند در مدیریت آن‌ها نقش‌آفرینی کنند، اما باسیاست گروه‌بندی، شهرداری مدیریت باغات با طراوت، شاداب و درجه‌یک باغات قصر دشت را برعهده‌گرفته و مشارکت باغداران در این پروسه کاملاً حذف‌شده است.

ازنظر این کارشناس منابع طبیعی، شهرداری‌ها ازنظر تاریخی در برابر باغدارانی که باغات چند صدساله قصر دشت را مدیریت و حفظ کرده‌اند، هرگز باغدار خوبی نیستند: تجربه نشان داده که شهرداری نه‌تنها قادر به حفظ باغات نیست، بلکه تنها در پی آن است که (مشابه تجربه پارک سیب‌زار واقع در محدوده ایمان شمالی)، باغات را مبلمان و به بوستان، پیاده راه و… تبدیل کند. این پژوهشگر باغات تاریخی شیراز با اشاره به تخریب ۶ هکتار از مساحت باغ‌های چمران برای احداث پیاده راه ۴ کیلومتری سلامت می‌گوید: فاجعه آنجاست که هم‌اکنون چند هتل در پهنه چمران در حال ساخت و احداث هستند و تنها ساخت یکی از آن‌ها سبب نابودی ۱۰ هکتار باغ در این پهنه می‌شود.

از این منظر داریوش مختاری معتقد است قانون گروه‌بندی باغات قصر دشت یک پیش‌زمینه و زیربنا برای شهرداری‌های شیراز بوده تا از طریق آن، حدود ۶۰۰ هکتار از این عرصه طبیعی را در «ید قدرت خود» بگیرند و همان باغات گروه یک را هم‌تغییر کاربری دهند.