چکیده: بختگان، مهار لو، پریشان، کاف تر، کمجان، ارژن، طشک، هیرم، برم دلک، کاریان، هرم، هفت برم و برم‌شور؛ ۱۳ تالاب خشک استان فارس هستند که سال‌هاست چشم‌انتظار تأمین اعتبار و حقابه منظم برای احیا مانده‌اند. تالاب‌هایی که بیش از یک دهه است جز چشم‌اندازی از گردوغبار و خاک ـ خاک ته‌نشین‌شدهٔ کف آب ـ چیزی فراسوی نگاه نشان نمی‌دهند؛ حتی باوجود بارش‌ها و سیل فروردین‌ماه و رهاسازی بخشی از حقابه در ماه‌های اخیر؛ اما راهکار احیای تالاب‌های فارس چیست؟ علی‌اکبری رئیس کارگروه آب کمیسیون محیط‌زیست، کشاورزی و آب مجلس راهکار نهایی برای احیای تالاب‌های فارس را «اراده دولت در عمل کردن به موارد قانونی مصوب در برنامه ششم توسعه برای تأمین حقابه تالاب‌ها» می‌داند و حمید ظهرابی مدیرکل حفاظت محیط‌زیست فارس نیز معتقد است مشارکت جمعیِ مردم و مسئولان می‌تواند خشکیِ بی‌پایانِ ۱۳ تالاب فارس را پایان بخشد. عزت‌الله رئیسی اردکانی استاد بخش علوم زمین دانشگاه شیراز اما باور داد تا زمانی که بودجه‌ای کافی برای مطالعات زیست‌محیطی درزمینهٔ تالاب‌های فارس پیشنهاد نشود، طرح‌های مطالعاتی دانشگاهیان همچنان خاک خواهد خورد و عملیاتی نخواهد شد.

  • مدیرکل حفاظت از محیط‌زیست فارس: بهبود وضعیت تالاب‌ها با مشارکت مردم و دستگاه‌های ذی‌ربط امکان‌پذیر است.
  • علی‌اکبری رئیس کارگروه آب کمیسیون محیط‌زیست و آب مجلس: آبی باقی نمانده است که به تالاب‌ها اختصاص یابد
  • دکتر عزت‌الله رئیسی، استاد دانشگاه شیراز: دانشگاه کار خود را انجام داده، نوبت اقدام مسئولان و تخصیص اعتبارات است

بحران خشک‌سالی در فارس از سال‌های میانی دهه ۸۰ آغاز شد و از همان زمان از یک‌سو با حفر هزاران چاه غیرمجاز در حاشیهٔ تالاب‌ها و همچنین کاهش و گاه قطع‌شدن حقابه تالاب‌ها و اختصاص آن‌ها به بخش صنعت، ابتدا تالاب بختگان (دومین تالاب بزرگ کشور) و سپس پریشان و طشک و دست‌آخر نیز مهار لو از آب تهی شدند. حالا چند سالی است که تالاب‌ها و دریاچه‌های فارس در خوش‌بینانه‌ترین حالت، در فصل بارش‌ها اندکی آبگیری می‌شوند و تا چند ماه لکه‌ای از آب را در سطح خود نگه می‌دارند؛ اما تالاب‌های فارس چگونه می‌توانند از این بحران خارج شوند و احیای آن‌ها به چه تصمیمات و اقداماتی نیازمند است؟ به‌ویژه آنکه خشکی تالاب‌های فارس در این‌یک دهه و اندی، نه‌تنها موجب بیکاری و مهاجرت جمعیت قابل‌توجهی از روستاییان حاشیه تالاب‌ها به حاشیه شیراز و به خطر افتادن زیستگاه پرندگان و گونه‌های حیات‌وحش در این زیستگاه‌ها شده است، بلکه حالا دیگر سلامت مردم درخطر است و در صورت عدم احیای تالاب‌ها، باید منتظر طوفان‌های شن و نمک و گردوغبار در کل پهنهٔ فارس و حتی استان‌های هم‌جوار بود.

مشکل: عدم مدیریت منابع صحیح آبی
در همین رابطه نماینده شیراز در مجلس با اشاره به اینکه تأمین حقابه تالاب‌ها در برنامه ششم توسعه جزو قانون مصوب است و دولت بر اساس قانون برنامه ششم ملزم شده است که حقابه تالاب‌ها را مدیریت کند، می‌گوید: واقعیت اما آن است که دیگر آبی وجود ندارد. علی‌اکبری با اشاره به اینکه دهه‌ها در بالادست تالاب‌های فارس، آب‌های زیرزمینی به‌وسیله چاه‌های مجاز و غیرمجاز برداشت‌شده است، می‌گوید: در این شرایط دیگر آبی جریان پیدا نمی‌کند که به تالاب‌ها و دریاچه‌های فارس جریان یابد. اکبری سپس بابیان اینکه بخشی از مشکل آب به دلیل خشک‌سالی است، اما بخش بزرگ‌تر آن به سبب «عدم مدیریت صحیح منابع آبی» است، می‌گوید: ما در مدیریت منابع آب در دهه‌های گذشته غفلت کردیم و از رویه‌هایی استفاده کردیم که امروز جامعه تاوان آن را پس می‌دهد. نماینده شیراز در مجلس در ادامه با اشاره به تصویب قانون ممنوعیت کشت برنج و عدم پشتیبانی دولت از شالی‌کارانی که عرف کشت برنج را رعایت نمی‌کنند، می‌افزاید: متأسفانه اما شاهد هستیم که در سال منتهی به انتخابات، در بسیاری از مناطق فارس حتی در منطقه‌ای مانند کوهمره‌سرخی نیز برنج کاشت شده است.

نیازمند حضور فعال تمام ذی‌نفعان هستیم
حمید ظهرابی مدیرکل حفاظت محیط‌زیست فارس اما با اشاره به آبگیری برخی تالاب‌های فارس در بارندگی‌های امسال می‌گوید: دریاچه بختگان که یکی از مهم‌ترین دریاچه‌های استان فارس به شمار می‌رود ۳۶ درصد آبگیری شده، بخشی از احیای این تالاب نیز مرهون رها شدن حقابه تالاب بختگان در اواخر پاییز امسال است. ظهرابی سپس بابیان اینکه اگر منافع مردمی در احیای تالاب‌ها دیده شود و مردم همراه شوند، حفاظت ساده‌تر خواهد بود، گفت: با مشارکت مردم می‌توان محیط‌زیست را توسعه داد. ظهرابی سپس بابیان اینکه اداره کل حفاظت محیط‌زیست فارس به‌عنوان متولی مدیریت تالاب‌ها به «حضور فعال تمام ذی‌نفعان» برای دستیابی به اهداف حفاظت و احیای تالاب‌ها به‌عنوان یکی از اکوسیستم‌های ارزشمند کشور نیاز دارد، می‌افزاید: به‌عنوان‌مثال تالاب مهار لو یکی از تالاب‌های در مسیر مهاجرت پرندگان و زیستگاه‌های امن پرندگان آبزی و کنار آبزی است که آبگیری آن برای زیست پرندگان و همچنین کاهش آسیب‌های آلودگی‌ها ناشی از برخاستن ریزگردهای تابستانی مؤثر است. بااین‌حال اما دو تالاب پریشان و کاف تر (که به سبب دارا بودن آب شیرین ازجمله تالاب‌های منحصربه‌فرد ایران بودند) آخرین روزهای حیات خود را می‌گذرانند و حتی باوجود سیل فروردین‌ماه سهمی از آب نبردند؛ چراکه آن‌قدر از سفره‌های زیرزمینی حاشیه‌شان برداشت‌شده که سطح آن بیش از سه متر کاهش‌یافته است.

دانشگاه کار خود را انجام داد؛ نوبت تخصیص اعتبار است
اما عزت‌الله رئیسی، استاد بخش علوم زمین دانشگاه شیراز بر این نظر است که باوجود یافتن علل خشک شدن دریاچه‌ها و تالاب‌ها و روش‌های احیای آن‌ها اعتبارات اختصاص‌یافته بسیار کمتر از پیش‌بینی‌ها بوده است. رئیسی اردکانی با اشاره به تصویب طرح نجات تالاب ارژن می‌افزاید: هرسال چنان بودجه‌ای اندکی برای این مطالعات پیشنهاد می‌شود که سبب می‌شود طرح‌های مطالعاتی مدت‌ها خاک بخورد و عملیاتی نشود. عضو هیئت‌علمی دانشگاه شیراز بابیان اینکه خشکی تالاب پریشان پیش‌ازاین در تحقیقات یکی از دانشجویان دانشگاه شیراز پیش‌بینی‌شده بود، بیان می‌کند: بااین‌حال هیچ طرحی درباره رفع علل خشکی به تصویب نرسید و درباره تالاب بختگان و طشک نیز که هم‌اکنون دانشجویانی درباره آن‌ها مشغول کار هستند، هیچ تحولی رخ نداده است. رئیسی می‌گوید گروهی بزرگ مسئول آماده کردن طرح برای نجات دریاچه بختگان شده و حتی با کمیته احیای دریاچه ارومیه همکاری نزدیکی صورت دادند این گروه تحقیقاتی در سال اول فاز شناخت را طراحی و برای آن ۵/۵ میلیارد تومان درخواست کردند و رسانه‌ها اعلام کردند ۷/۵ میلیارد تومان به تصویب رسیده است اما این اعتبار بودجه‌ای هنوز محقق نشده است. رئیسی از همین رو معتقد است دیگر برای نجات دریاچه بختگان نمی‌توان از پژوهانه‌های دانشگاه استفاده کرد؛ چراکه «ما کارمان را انجام دادیم و حال نوبت تخصیص اعتبار است.

عکس:ایرنا