چکیده: نزدیک به دو دهه است که مدیران دوره‌های مختلف شهرداری‌، ادعای مناسب‌سازی معابر برای افراد دارای معلولیت را مطرح می‌کنند و تا امروز به‌سازی پیاده‌رو‌ها بر اساس حرف همین مدعیان، هزینه‌های زیادی برداشته است. اما هنوز اوضاع پیاده‌روها نه برای شهروندان عادی و نه برای افراد داری معلولیت حتی با وجود قانون حمایت از حقوق معلولان با ضمانت اجرا، مناسب نیست.

  • معاونت فنی عمرانی شهرداری تهران: از ۲۰.۰۰۰ کیلومتر پیاده‌رو، ۱۲۰۰۰ کیلومتر آن غیر اصولی هستند و پذیرای شهروندان با نیاز‌های ویژه نیستند و ۸۰۰۰ کیلومتر دیگر هم که خیابان‌هایی بدون پیاده‌رو هستند.
  • صادقی:بزرگترین مشکل مدیریت شهری، عدم شناخت لازم در بدنه سازمان نسبت به مسائل حوزه افراد دارای معلولیت است.

آمارهای جهانی جمعیت افراد دارای معلولیت را حدود ۱۲ درصد از کل جمعیت تخمین زده است که می‌توان به دلایل مختلف آمار در ایران را بالاتر از میانگین جهانی دانست که نشان‌دهنده‌ی لزوم توجه ویژه به این افراد دارای معلولیت است. یک پیاده‌روی ایمن نه تنها محدود به شهروندان دارای معلولیت نمی‌شود بلکه می‌تواند پذیرای سالمندان، زنان باردار و کالسکه به‌دست و کودکان نیز باشد. همچنین کشوری که جمعیت آن رو به سوی سالمندی دارد و بر اساس پیش‌بینی‌ها تا سال ۱۴۲۰ با ۲۵ درصد سالمند رو به رو خواهد بود، باید مناسب سازی اماکن عمومی شهر را الویت خود قرار دهد.  

مناسب‌سازی‌های بی سر و ته شهرداری‌‌‌
چندی پیش معاونت فنی عمرانی شهرداری تهران، اعلام کرد با وجود تلاش‌های پراکنده شهرداری طی سالیان متمادی، از ۲۰.۰۰۰ کیلومتر پیاده‌رو، ۱۲۰۰۰کیلومتر آن غیر اصولی بوده و پذیرای شهروندان با نیاز‌های ویژه نیستند و ۸۰۰۰ کیلومتر دیگر آن هم خیابان‌هایی بدون پیاده‌رو هستند.

این در حالی است که بر اساس آماری که همین معاونت اعلام کرده است؛ تعداد پروژه‌های شهرداری برای مناسب سازی معابر ۶۵ پروژه در کل شهر تهران و ۱۰ الی ۱۵ پروژه در هر منطقه که مجموعاً به اجرایی شدن ۵۰۰ پروژه به شکل سالانه، تخمین زده شده است. همچنین نهاد شهرداری اذعان دارد در دو دهه اخیر اقدام‌های مدونی در حوزه مناسب سازی انجام نشده است.

شهرداری از تخصیص بودجه‌ای ۲ هزار میلیارد تومانی برای ایجاد خیابان کامل و پیاده راه سازی در کنار پروژه‌های کوچک مقیاس محلی خبر داده است.

واریز سالی ۶ میلیارد تومان به سطل زباله‌
بررسی‌ها نشان می‌دهد که طی ۵۰ سال اخیر مبالغ زیادی در راستای ایجاد و بهبود مسیرهای پیاده‌رو صرف شده است. به گونه‌ای که می‌توان گفت که حدود ۳۰۰ میلیارد تومان در ۵۰ سال اخیر به ارزش پول فعلی برای پیاده‌روها هزینه شده اما همچنان وضعیت رضایت بخش نیست.

 بودجه ۷ برابری مناسب‌سازی پیاده‌رو‌ها در سال ۹۹
یکی از مسئولین معاونت فنی و عمرانی شهرداری از اختصاص ۵۰۰ میلیارد تومان برای انجام پروژه مناسب‌سازی پیاده‌رو‌ها خبر داده است. این رقم در مقایسه بودجه سال گذشته شهرداری، ۷ برابر شده است. سال ۹۸ بودجه‌ی اختصاصی برای بهسازی معابر، ۷۵میلیارد تومان بود. همچنین شهرداری از تخصیص بودجه‌ای ۲ هزار میلیارد تومانی برای ایجاد خیابان کامل و پیاده راه سازی در کنار پروژه‌های کوچک مقیاس محلی خبر داده است.

به گفته معاون شهردار تهران، قرار است به جای آسفالت و مصالح گران از بتنی خاص که یک پنجم قیمت آسفالت هزینه دارد، در ساخت پیاده‌روهای تهران استفاده شود.

در همین خصوص، صفا صبوری دیلمی، معاون فنی و عمرانی شهرداری در روزهای اخیر وعده‌ی بهسازی ۵۰۰ کیلومتر پیاده‌رو را داده است. همستان در این خصوص با سید مهدی صادقی، فعال اجتماعی و نماینده معلولان گفتگو کرده است:

شهر بسته و حذف شهروندان
صادقی نماینده کمپین پیگیری حقوق افراد دارای معلولیت، در مبحث پیاده‌روهای شهر به دو مسئله جدی اشاره می‌کند. یکی انباشت گذشته یعنی وجود فضاهایی که پیش‌تر به شکل غیر اصولی ساخته شده و آمادگی لازم را برای پذیرش معلولان ندارد. بر این اساس تعداد پیاده‌روهای ایمنی که شرایط لازم برای معلولان را داشته باشند، انگشت شمار است. این فضاها به هیچ عنوان پذیرای افرادی دارای معلولیت نیست. عدم پذیرا بودن شهر برای حضور معمول و مرسوم شهروندان دارای معلولیت، توهمِ نبود این افراد در جامعه را ایجاد کرده است تا جایی که گاهی مدیران فکر می‌کنند جمعیت معلولان در حدی نیست که برای آنها هزینه کنند! غافل از اینکه حتی اگر اینگونه هم بود در بحث عدالت اجتماعی مهم نیست چه تعدادی از شهروندان، دارای معلولیت هستند بلکه مهم آن است که فرصت برابر برای حضور همه شهروندان در شهر ایجاد شود.

توجه به حقوق معلولان الزام است
بحث دیگر در خصوص پیاده‌روها، بازسازی فضاهای شهری است. در این خصوص چند سالی‌ست که معاونت فنی و عمرانی شهرداری در نظر دارد هر سال حجمی از پیاده‌روهای شهر را بازسازی نماید اما هنوز به دغدغه‌ها و انتقادات فعالان این حوزه پاسخ مناسبی نداده و هنوز الگوی مناسب از نظر مصالح، ماندگاری و ضوابط و مقررات شهرسازی و غیره برای پیاده‌رو سازی ارائه نداده‌اند و به نظر می‌رسد پیمانکاران به ضوابط و قوانین شورای عالی شهرسازی به اندازه‌ی کافی آشنا نیستند در این رابطه نیز تا به حال چندان پایبند نبوده‌اند و موضوع دسترس‌پذیری نه در طراحی بلکه در پایان اجرا به عنوان الحاقات به پروژه‌ها اضافه می‌شوند که هم از استاندارد لازم برخوردار خواهد بود و هم هزینه زیادی را بر پروژه سربار می‌نماید.

کابوس تکراری مانع و پله برای معلولان
به اعتقاد این فعال اجتماعی، شهری که پر از موانع و پله است، افرادی که دارای معلولیت هستند را ایزوله و حضورشان در اجتماع را پر هزینه می‌کند. فرد دارای معلولیت حتی اگر نیازهای ویژه‌ای هم نداشته باشد به دلیل نبود مسیرهای امن و هزینه بالای تردد، ترجیح می‌دهد در شهر رفت و آمد نداشته باشد.

تعداد پیاده‌روهای ایمنی که شرایط لازم برای معلولان را داشته باشند، انگشت شمار است.

اگر شهر هموار شود معلولان هم به توانمندی و تعامل با شهر می‌رسند و کیفیت زندگی و بهداشت روانی و بهره‌وری این افراد افزایش می‌یابد. در این صورت هزینه برای معلولین نه تنها اضافی نیست بلکه قابلیت بالندگی را در دل خود دارد. در واقع هر هزینه‌ای در این راستا، یک سرمایه گذاری بلند مدت برای جامعه محسوب می‌شود.

استاد معین، الگوی نامناسبی دیگر برای مناسب سازی پیاده‌رو‌های تهران
۱۲ روز پیش معاونت فنی و عمرانی شهرداری تهران از بهسازی معابر پیاده‌رو بلوار استاد معین جنوبی خبر داد و معابر پیاده‌روی این بلوار را الگویی برای پروژه‌های مناسب سازی و استانداردسازی سایر پیاده‌روهای کشور معرفی کرد.

صادقی در این خصوص به همستان گفت که این منطقه با وجود الحاقات پروژه هنوز استانداردهای لازم را ندارد. به طور مثال این خیابان با یک کیلومتر طول، گذر ندارد و یک فرد نمی‌تواند از یک طرف خیابان به طرف دیگر آن برود. یا حتی از پیاده‌رو به خیابان برود همچنین خطوط حسی نابینایان برحسب استاندارد طراحی نشده و مصالح ماندگاری ندارد. خطوط بساوایی نابینایان در این پیاده‌رو به گونه‌ای ساخته شده که برای شهروندان عادی هم خطرآفرین است.

 به طور کلی الحاقات معمولاً استاندارد نیست زیرا استانداردسازی مسئله‌ای است که باید در حین اجرای یک پروژه به آن توجه شود و نه بعد از اتمام طرح و به صورت الحاقات که البته با تلاش‌های فعالان حوزه معلولان شهرداری قول رفع نواقص و رونمایی از یک الگوی مناسب، ظرف دو هفته آینده را داده است.


کمپین معلولین در تلاش برای ایجاد شهری تراز.
کمپین پیگیری حقوق افراد دارای معلولیت، پویشی با عنوان «پویش شهر تراز» را پیرو همین موضوع راه اندازی کرده است. این پویش به دنبال آن است که با انتخاب یک ناحیه به عنوان نمونه، موانع را رصد کرده و با هماهنگی شهرداری در سه فاز آنی، میان مدت و بلند مدت آن‌ها را حذف کند و در صورت موفقیت این طرح به صورت شیوه نامه‌ای برای تمام نواحی شهرداری اجرایی شود.

فرد دارای معلولیت حتی اگر نیازهای ویژه‌ای هم نداشته باشد به دلیل نبود مسیرهای امن و هزینه بالای تردد، ترجیح می‌دهد در شهر رفت و آمد نداشته باشد.

پویش شهر تراز همچنین موضوعات اجتماعی و فرهنگی را در کشور مد نظر داشته و موضوعاتی همچون پیگیری اوضاع سرشماری معلولان از مرکز آمار، فرهنگ سازی از طریق کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و صدا و سیما در حوزه معلولیت برای تغییر بینش جامعه، نسبت به معلولیت را در دستور کار پویش دارد.

ضعف در الویت‌بندی، مشکل اساسی مدیریت شهری
بارها پیش آمده که شهرداری برای برخورد با متخلفین، پیاده‌رو‌ها را از دسترس خارج کرده است و به جای پررنگ کردن دسترسی پذیری، به سمت الویت‌های دیگر خود حرکت کرده است. که از نگاه صادقی، این مسئله نشان دهنده وجود اشکال در مدیریت شهری است.

این شکل مدیریت اغلب سبب اقدام شهرداری به بهسازی خیابان‌هایی که در الویت نیستند، شده و این نهاد را از پیاده‌روهایی که بعضاً الویت اول هستند، غافل کرده است. هر چند که در خصوص الویت بندی هنوز پژوهش درستی صورت نگرفته است اما می‌توان با گوش سپردن به تجربیات شهروندان دارای معلولیت، دریافت که چه مسیر‌هایی از نظر پیاده‌رو سازی مناسب نیستند.

صادقی می‌افزاید که شهرداری باید از سمن‌های فعال در حوزه معلولان یاری جوید تا بتواند بهتر عمل کند. او در ادامه اضافه کرد که مدیران شهری خصوصاً بخش‌های فرهنگی اجتماعی باید با تسهیل‌گری به روان شدن حرکت سمن‌ها در پویش‌های مردمی پرداخته و از متولی‌گری و نگاه کارنامه‌ای و عملکردی در خصوص نهاد‌های مدنی جداً خودداری کنند. این مشکلی است پویش مردمی شهر تراز نیز اخیراً در معاونت اجتماعی شهرداری با آن مواجه شد.

گم شدن الزام دسترسی پذیری معابر، لای کتاب‌های قانون
در سال ۹۷، قانون تکمیلی‌تری در خصوص حقوق افراد دارای معلولیت با اضافه کردن ضمانت‌های اجرایی ابلاغ شد که قانون سال ۸۳ را منسوخ کرد. تبصره ۳ قانون مذکور، وزارتخانه‌ها و شهرداری را ملزم به اجرای استانداردهای بین‌المللی برای مناسب سازی معابر کرده است. همچنین بر طبق ماده ۳ قانون حمایت از معلولین با ۱۳ عضو ناظر از جمله وزیر کشور، رئیس سازمان و معاون  وزارت راه و شهرسازی، معاون وزارت صنعت، معدن و تجارت، معاون  وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، معاون وزارت آموزش و پرورش، معاون سازمان برنامه و بودجه و چند عضو ناظر دیگر؛ امکان طرح دعوی برای متخلفین با مجازات جزای نقدی، انفصال موقت یا دائم از خدمات عمومی، تنزل مقام و یا محرومیت از انتصاب به پست‌های حساس و مدیریتی و حتی اخراج از نهاد یا سازمان مربوط مشخص شده است اما ضعف فضاهای نظارتی تا امروز سبب شده ضمانت اجرایی در قانون حمایت از معلولان عملاً دیده نشود. این فعال اجتماعی در پایان یکی از بزرگترین مشکلات مدیریت شهری را عدم معرفت و شناخت لازم در بدنه آن و آموزش مستمر و سراسری برای مدیران، کارکنان، ناظرین و پیمانکاران را برای حل آن الزامی دانست.