چکیده: حدود چهار هفته پیش، بولدوزرهایی که دهه‌هاست یکه‌تاز بافت تاریخی شهر کرمان هستند، از روی یک خانه با قدمت قاجاری رد شدند و در چشم برهم‌زدنی، خانه و تزیینات و ارزش‌ها و خاطراتش را آوار و آوارها را هم از شهر خارج کردند. دوست‌داران میراث‌فرهنگی وقتی به محل حادثه رسیدند که جز جای چرخ بولدوزرها و کامیون‌ها اثری روی زمین نبود.

  • فدایی قطبی، استاد دانشگاه: میراث‌فرهنگی کرمان از عهدۀ حفاظت از آثار تاریخی برنمی‌آید
  • نسرین محمدی‌زاده، معمار: شهرداری کرمان بیش از دیگران مقصر است
  • معاون میراث‌فرهنگی: نمی‌گذاریم این اتفاق تکرار شود

در نخستین واکنش‌ها به نابودی خانه‌ی «تیموی یونانی»، معاون میراث‌فرهنگی استان کرمان اعلام کرد که اطلاعی از این حادثه نداشته‌اند. ژان تیموی پدر و ژُرژ تیموی پسر، از جمله شخصیت‌های تاثیرگذار در اواخر دوران قاجار و پهلوی در کرمان هستند و نام‌شان یادآور روزهایی است که بازارهای جهانی با نقش‌آفرینی فراوان آن‌ها، تحت سلطه‌ی قالی کرمان بود. این خانه که روایت‌گر دو دوره از معماری کرمان و بخشی از تاریخ اجتماعی این شهر بود، ثبت ملی نشده، خاک شد. اولین‌بار، امید ابراهیمی، مدیرعامل انجمن دیده‌بانان میراث و تمدن کرمان خبر تخریب این خانه به همراه تصاویری از جای خالی آن را به مردم کرمان رساند. این خانه در شرق شهر و در محله‌ی زرتشتیان واقع شده بود. محله‌ای که طی دهه‌های گذشته خانه‌باغ‌های فراوانی در آن نابود شده است.

ابراهیمی، حدود دو سال پیش هم، بعد از بارندگی که موجب تخریب در بخش‌هایی از این خانه شده بود؛ از وضع نامناسب این خانه به مردم و مسئولان خبر داده بود اما کسی برای آن کاری نکرد تا که خاک شد. حدود دو هفته پس از تخریب خانه، مجتبی شفیعی، معاون میراث‌فرهنگی استان کرمان اعلام کرد که در ثبت ملی این خانه کوتاهی شد.

اگرچه بعد از نابودی، این بنا به «خانه‌ تیمو» شهرت بیش‌تری یافت اما، به‌دلیل معماری‌ای که داشت، در بین قدیمی‌های کرمان به «دولاب تیمو» معروف بود. دولاب، به نوعی از خانه‌های اعیانی و بزرگ در کرمان قدیم می‌گفتند که به‌دلیل وسعت زیاد باغ، برای آبیاری آن، از فن «گاوگرد» استفاده می‌شد به این شکل که چاه آبی در باغ بود، چرخی به گاو بسته می‌شد و با چرخیدن گاو حول چاه، آب بیرون آمده، داخل کوزه‌هایی سفالین به‌نام دولابچه ریخته و با حرکت دورانی گاو، دولابچه‌ها سرریز شده، آب آن از طریق تنبوشه‌های سفالی به سمت حوض و از آنجا به باغ جاری می‌شد. کاری که در باغات کوچک‌تر، با کمک مردان خانه صورت می‌گرفت. به گفته حجت گلچین، عضو هیات علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان و پژوهشگر بافت تاریخی، دورتادور محلاتِ قدیمی کرمان حدود ۱۰۰ دولاب وجود داشته که شاید چهار یا پنج خانه مانده باشد. خانه‌تیمو از معدود بازماندگانِ این خانه‌باغ‌های تاریخی شهر کرمان بود.

پس از انتشار خبر تخریب این خانه، نخستین واکنش میراث‌فرهنگی ابراز بی‌اطلاعی از آن و در ادامه، قبول تعلل در ثبت ملی آن بود. البته، شفیعی، معاون میراث‌فرهنگی استان کرمان این را هم گفت که: «در ابتدای سال جاری، چندین‌بار برای ورود به این ملک، با فرد مدعی مالکیت آن مذاکره شد اما متاسفانه ایشان هر بار زمان بازدید کارشناسان را موکول به آینده کرده و اجازه‌ی برداشت و تهیه‌ی گزارش و ورود به ملک را ندادند. خانه هم محصور بود و بدون اجازه‌ی مالک، امکان ورود به آن وجود نداشت».

در واکنش‌های بعدی، مریم فدایی‌قطبی، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد کرمان و رئیس سابق دانشکده معماری این دانشگاه اعلام کرد که مقصر اصلی در این رویدادهای پایان‌ناپذیر در شهر کرمان که بخش‌های بسیار زیادی از بافت تاریخی را نابود کرده، دانشگاه است که منفعلانه برخورد می‌کند، گفت: «اینکه یزد توانست بافت تاریخی خود را حفظ کند، به‌دلیل نقشی است که دانشگاه در آنجا به‌خوبی ایفا کرده است. در کرمان اما هر دو دانشگاه ما، بسیار منفعل و با بی‌توجهی با موضوع بافت تاریخی مواجه شده‌اند».

او با اشاره به نقش بسیار تاثیرگذار و قانونی میراث‌فرهنگی، مشکلات این نهاد دولتی در کرمان را یادآور شد: «اداره کل میرا‌ث فرهنگی استان کرمان، به‌عنوان متولی دولتی این بخش، با این بودجه و نیرویی که در اختیار دارد از عهده‌ی حفاظت از همه‌ی آثار تاریخی برنمی‌آید. حجم آثار تاریخی واجد ارزش در استان و شهر کرمان بالاست اما توان میراث‌فرهنگی به این نسبت بالا نیست. ضمن اینکه دیگر متولیان بافت تاریخی هم نسبت به این آثار حساسیت لازم را ندارند حتی در بسیاری از مدیران، اساساً این «بینش» که این آثار واجد ارزش هستند وجود ندارد».

نسرین محمدی‌زاده، معمار، شهرساز و مدرس دانشگاه شهید باهنر کرمان اما با انتقاد از نبود اطلاعات و شناخت کافی از کلیتی به اسم بافت تاریخی کرمان گفت: «من فکر می‌کنم در بافت تاریخی، از آنجا که شهرداری قدرت اجرایی بیش‌تری دارد، می‌تواند تاثیرگذارتر باشد و به همین نسبت، در وضعیتی که پیش آمده، سهم بیش‌تری هم دارد. اینکه یک غیر کرمانی وارد شهر کرمان می‌شود و با موجودیتی به اسم «شهر کرمان» روبه‌رو نمی‌شود و باید تا میدان مشتاق برسد و تازه نمودهایی از آن، آن هم به‌سختی و به‌ندرت از شهر کرمان را مشاهده کند، نتیجه‌ی عملکرد همه‌ی دستگاه‌های مسئول از جمله شهرداری است».

در جریان حادثه‌ی تخریب دولاب تیمو، شهردار منطقه پنج شهر کرمان که محدوده‌ی بافت تاریخی را باید مدیریت کند اما اعلام کرد که خبری از این تخریب نداشتند و مجوزی هم برای تخریب آن نداده بودند. این تنها واکنش شهرداری به این اتفاق بوده است.

اگرچه به‌دنبال اهمال‌کاری دستگاه‌های مسئول، به بافت تاریخی کرمان به‌ویژه در دهه‌های اخیر، آسیب‌های جدی فراوان وارد شده، خیابان‌کشی‌های مکرر آن را از هم گسیخته و پاره کرده و انسجام اجتماعی آن از بین رفته و مهاجرت‌های گسترده از آن اتفاق افتاده و چنان فرسوده شده که برخی از اینکه آن را یک حاشیه‌نشینی در دل شهر بدانند ابایی ندارند اما هنوز هم با فروریختن هر خشت و خانه، عده‌ای هستند که آه می‌کشند و غصه می‌خورند. در کرمان و بعد از این حادثه، تنها خبری که این روزها قدری اسباب امیدواری شده، این است که شفیعی، معاون اداره کل میراث‌فرهنگی استان کرمان گفته است: «در ماجرای تخریب خانه تیمو به دلیل برخی موانع، مثل شناسایی نشدن و همکاری نکردن مالک خصوصی و سهل‌انگاری شاهد تخریب این بنای ارزشمند بودیم که باید از تکرار آن جلوگیری شود. در همین راستا، شناسایی بناهای تاریخی واجد ارزش و گمنام شهر کرمان با همکاری فعالان حوزه میراث‌فرهنگی و نهادهای مرتبط آغاز شده است. ما معتقدیم با تهیه‌ی بانک اطلاعاتی کاملی از این بناها، شاهد تکرار اتفاقات ناگوار این‌چنینی نخواهیم بود».