مسئله فساد موضوعی است که تمامی دولت‌ها و حکومت‌ها با آن درگیر هستند و مختص یک قاره یا کشور خاص نیست و البته گستردگی و میزان آن در کشورهای مختلف متفاوت است؛ اما بعید به نظر می‌رسد حکومت یا دولتی بتواند ادعا کند که کاملاً پاک است و هیچ فسادی در آن رخ نمی‌دهد. به همین دلیل مبارزه با فساد، به‌خصوص فساد مالی و اخلاقی، از مهم‌ترین فعالیت‌های هر دولت است.

شاخص‌های فساد
سازمان شفافیت بین‌الملل [۱] که یک سازمان غیردولتی است، در سال ۱۹۹۳ در برلین باهدف تلاش برای مبارزه با فساد و افزایش آگاهی در مورد آن تأسیس شد. این سازمان باهدف رتبه‌بندی ۱۸۰ کشور جهان در حوزه شفافیت و مبارزه با فساد، هرسال اقدام به انتشار شاخص ادراک فساد [۲] می‌کند. این شاخص یک شاخص ترکیبی است که از پیمایش‌های مختلف و جمع‌بندی آن‌ها به دست می‌آید. فساد در این سازمان این‌گونه تعریف‌شده است: «استفاده از مقام دولتی برای رسیدن به منفعت شخصی»؛ بنابراین برای اندازه‌گیری فساد با استفاده از شاخص ادراک با تمرکز بر روی فساد مالی سؤالاتی در خصوص رشوه‌گیری، کلاه‌برداری در خریدهای دولتی، اختلاس، فسادهای بوروکراتیک، فسادهای سیاسی و … پرسیده و با استناد بر پاسخ این سؤالات در بازه ۰ تا ۱۰۰ به کشورها امتیازدهی می‌شود، به این معنی که هر چه شاخص به ۱۰۰ نزدیک‌تر باشد فساد کمتری در یک کشور رخ می‌دهد. هرچند متخصصان ایراداتی را به این شاخص وارد می‌دانند اما همچنان یکی از بهترین معیارهای مقایسه میزان فساد یک کشور با دیگر کشورها و همین‌طور معیار مقایسه عملکرد یک کشور در طول زمان و سال‌به‌سال همین شاخص است.

ما کجا ایستاده‌ایم
در کشور ما هم فساد مسئله و موضوع حساسی است که هر یک از شهروندان به نحوی، مستقیم یا غیرمستقیم، با آن درگیر بوده و برخورد داشته‌اند و همواره نحوه مقابله با آن محل بحث و اختلاف مقامات و قانون‌گذاران بوده است. اختلاس، اخذ رشوه و زیرمیزی، پول‌شویی مواردی هستند که هر از چند گاهی به تیتر اصلی رسانه‌ها تبدیل می‌شوند. طبق رده‌بندی سازمان شفافیت بین‌الملل نیز ایران در حوزه مبارزه با فساد وضعیت چندان خوبی را ندارد. نمودار زیر جایگاه و امتیاز ایران را در سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۸ نمایش می‌دهد.

همان‌گونه که در نمودار بالا مشخص است در سال ۲۰۱۸ ایران با از دست دادن ۲ امتیاز نسبت به سال قبل ۸ پله سقوط داشته که می‌تواند بیان‌گر افزایش و گسترش فساد در کشور باشد. این موضوع زمانی قابل‌تأمل می‌شود که بدانیم در این سال میانگین امتیازات کشورهای خاورمیانه ۳۹ بوده و ایران ۱۰ امتیاز کمتر از میانگین کشورهای اطراف و همسایه خود کسب کرده و در میان ۱۸ کشور خاورمیانه و شمال آفریقا در جایگاه سیزدهم قرارگرفته است. کشورهای امارات، قطر، عمان، عربستان و اردن رتبه‌های اول تا پنجم را در این منطقه به خود اختصاص داده‌اند. طبق این رده‌بندی دانمارک با اخذ نمره ۸۸ در رتبه اول و سومالی با امتیاز ۱۰ در پله آخر ایستاده‌اند.

میانگین امتیازات کشورهای خاورمیانه ۳۹ بوده و ایران ۱۰ امتیاز کمتر از میانگین کشورهای اطراف و همسایه خود کسب کرده و در میان ۱۸ کشور خاورمیانه و شمال آفریقا در جایگاه سیزدهم قرارگرفته است.

آنچه بر اهمیت امتیازات کسب‌شده توسط کشورها می‌افزاید تحلیل سازمان شفافیت بین‌الملل از این داده‌ها است. به عقیده این سازمان ممکن است میان فساد و سلامت دموکراسی کشورها رابطه‌ای برقرار باشد. کشورهایی که این سازمان «کاملاً دموکراتیک» می‌نامد به‌طور میانگین امتیاز ۷۵ را دریافت کرده‌اند. از سوی دیگر متوسط امتیاز کشورها با «دموکراسی معیوب» در سال ۲۰۱۸، ۴۹ بوده و حکومت‌های مستبد امتیازی با میانگین ۳۰ داشته‌اند. به بیانی دیگر این سازمان فساد و آزادی را در تناظر یک‌به‌یک می‌داند. به این معنی که هر چه فساد در کشوری کمتر باشد آزادی و دموکراسی در آن کشور بیشتر خواهد بود. در این راه ممکن است کشورها و دولت‌ها با مشکلات مشخصی روبه‌رو شوند، اما می‌توانند از تجربیات یکدیگر برای مقابله با بحران‌ها استفاده کنند. بسیاری از کشورها برای مقابله با فساد برنامه‌ریزی داشته‌اند و قوانین مختلفی را تصویب کرده‌اند. برخی از این کشورها به موفقیت‌های چشمگیری نیز دست‌یافته‌اند. با توجه به وضعیت نامناسب کشورمان درزمینهٔ مبارزه با فساد و شفاف‌سازی عملکرد مالی دولت، بد نیست از تجربیات برخی از این کشورهای موفق استفاده کنیم.

تجربه گرجستان
یکی از کشورهایی که در حوزه شفافیت و مبارزه با فساد عملکرد شگفت‌انگیزی داشته، گرجستان است. قرابت‌های تاریخی و فرهنگی ایران و گرجستان می‌تواند بر اهمیت مطالعه تجربه مبارزه با فساد این کشور بیفزاید. این کشور پس از طی کردن یک دوره پر از فساد و رانت و رشوه و شبکه‌های فاسد دولتی در دوره ۱۰ ساله ریاست جمهوری ادوارد شواردنادزه، پس از وقوع انقلاب رنگی در سال ۲۰۰۳ و با سر کار آمدن میخائیل ساکاشویلی یک برنامه هدفمند بلندمدت را جهت مبارزه با فساد دنبال کرده که تا به امروز موفق بوده است. پس از اصلاحات بنیادی در ساختار اقتصادی و مدیریتی جمهوری گرجستان،‍‍ این کشور در رده‌بندی سازمان شفافیت بین‌الملل در سال ۲۰۱۸ با ۵۱ امتیاز به رتبه ۴۱ دست‌یافته درحالی‌که رتبه‌اش در سال ۲۰۰۴، ۱۳۳ بوده است. همین موضوع می‌تواند نشان‌دهنده موفقیت برنامه‌های ضد فساد این کشور باشد.

تجربه آسیای شرقی
مورد دیگری که می‌توان به آن اشاره کرد کشورهای آسیای شرقی است. پیشرفت اقتصادی این کشورها همواره موردتوجه جهانیان بوده، شاید یکی از دلایل پیشرفت آن‌ها تلاش و برنامه‌ریزی‌شان در حوزه مبارزه با فساد و شفافیت باشد. سنگاپور، هنگ‌کنگ، ژاپن، تایوان و کره جنوبی در رده‌بندی احساس ادراک فساد سازمان شفافیت بین‌الملل به ترتیب در جایگاه‌های ۳، ۱۴، ۱۸، ۳۱ و ۴۵ قرارگرفته‌اند. حتی کشور مالزی هم با امتیاز ۴۷ در جایگاه نسبتاً خوبی در میان دیگر کشورها قرار دارد. تلاشی که هنگ‌کنگ برای کسب این جایگاه‌ها داشته درخور توجه و قابل‌بررسی است، چراکه این کشور در دهه ۷۰ میلادی درگیر فساد شدید اداری بوده و به همین منظور در سال ۱۹۷۴ کمیسیون مستقل ضد فسادی را تشکیل داده که تا به امروز عملکرد بسیار موفقی داشته است.
علاوه بر مواردی که در بالا به آن‌ها اشاره شد کشورهایی نظیر مالزی، شیلی، برزیل، روآندا، تونس و افغانستان و… فعالیت‌های ضد فسادی را آغاز کرده‌اند. هرچند وضعیت فعلی برخی از این کشورها چندان مناسب نیست اما هریک برای بهبود شرایط خود قوانینی را وضع کرده‌اند یا فعالیتی را در پیش‌گرفته‌اند که بررسی و مطالعه آن می‌تواند مفید باشد. مبارزه با فساد نیازمند سازمان‌های کارآمد و مهم‌تر از آن مقامات مسئولیت‌پذیر است. در یک جمع‌بندی ساده می‌توان گفت هر یک از این کشورها در این راه علاوه برداشتن سازمان‌های کارآمد و مقامات مسئولیت‌پذیر همراهی افکار عمومی و نظارت آنان را هم با خود داشته‌اند. به عبارتی مبارزه با فساد تلاشی چند سویه را می‌طلبد و ایجاد سازمان‌ها و نهادهای مختلف برای مبازره با فساد، هرچند امری ضروری است؛ اما کافی محسوب نمی‌شود. این موضوع نیازمند عزم سیاسی، ملی و کار سخت میان احزاب سیاسی مختلف و شهروندان است. امید است با بررسی تجربه موفقیت‌آمیز دیگر کشورها این امر در کشور ما نیز محقق شود.

[۱] – Transparency International Organization
[۲] – Corruptions Perception Index(CPI)