ظاهراً کمپانی نایکی امروز به یکی از پرچم‌داران عرصه مبارزه با تبعیض در صنعت مد تبدیل شده است؛ از طراحی اختصاصی کیت‌های ورزشی برای فوتبال زنان که برای اولین بار در طول تاریخ انجام شده بود[۱] گرفته تا انتخاب کالین کاپرنیک و سرنا ویلیامز به‌عنوان چهره برند نایکی[۲] که هر دو برای حقوق سیاهان در آمریکا مبارزه می‌کنند و طراحی لباس ورزشی مخصوص زنان محجبه[۳] و گذاشتن مانکن سایز بزرگ دریکی از شعب لندن؛ اقدامی که تا مدت‌ها موضوع بحث رسانه‌ها بود.[۴]

اما بااین‌حال برخی انتقاد می‌کنند که نایکی مدافع حقوق اقلیت‌ها نیست بلکه در پی تطهیر چهره خود و استفاده از «ترند»های روز فرهنگی برای کسب سود بیشتر است. آن‌ها معتقدند تبعیض در صنعت مد هنوز هم پابرجاست و به این زودی از بین نخواهند رفت؛ اما تبعیض‌های صنعت مد چیستند و اعتراض معترضان به چیست؟ شاید بتوان در یک نگاه کلی این تبعیض‌ها را به ۵ گروه اصلی تقسیم کرد.

۱- تبعیض به خاطر اندام
مدل‌های لاغراندام به دلیل اینکه برجستگی اندام کمتری دارند برای روز نمایش طراحان را با دردسر کمتری مواجه می‌کنند. برای طراحان، استفاده از مدل‌هایی با سایزهای متفاوت دردسرساز می‌شود چراکه مجبور خواهند شد زمان بسیار بیشتری را صرف جفت‌وجور کردن لباس بر تن مدل‌ها کنند.

اما برای منتقدان، این راحتی کار توجیه‌کننده تبعیضی نیست که علیه سایر زنان روا می‌شود. زنان سایز بزرگ شانس خیلی کمی دارند تا به‌عنوان مدل استخدام شوند. حتی مدل‌های لاغر هم از سوی آژانس‌ها تحت‌فشار هستند تا بیشتر لاغر شوند تا جایی که این فشارها باعث مرگ چند مدل در سال‌های مختلف شد مثل مرگ ۱۴ ساله در هفته مد اخیر شانگهای[۵]. این تبعیض تنها شامل مدل‌های سایز بزرگ نمی‌شود و افراد با معلولیت و یا اندام متفاوت نه‌تنها تقریباً هرگز به‌عنوان مدل استخدام نمی‌شوند بلکه حتی مشتری این صنعت نیز محسوب نمی‌شوند.

مثلاً شِنِید بورک فعال حامی افراد کوتاه‌قد در یک سخنرانی از رنج‌هایی که همنوعشان در خرید لباس دارند صحبت کرد. اینکه هرگز لباسی مناسب او طراحی نشده و گفت که من یک زن بالغ ۳۰ ساله‌ام و لباسی می‌خواهم که مناسب زن باشد[۶] اما همیشه مجبور بودم برای تهیه لباس به سراغ بخش کودکان بروم. بعدتر که برای سخنرانی سالانه سایت BOF دعوت شد[۷]، بربری از او خواسته بود که آیا دوست دارد این برند، لباسی مخصوص او برایش طراحی کند؟ شنید بورک آن را یکی از زیباترین لحظه‌های عمرش توصیف کرد.

اما بااین‌حال، افرادی مثل بورک با قدکوتاه، یا اشلی گراهام با سایز بزرگ، یا مدل‌هایی با معلولیت‌های مختلف تنها مواردی استثنایی در این صنعت هستند و هنوز بسیاری هستند که به خاطر اندام متفاوتشان از حیطه صنعت مد خارج می‌شوند.

۲- تبعیض‌ به‌ خاطر مذهب
سال پیش شرکت ورزشی دِکَتلون از روسری‌های مخصوص حجاب زنان رونمایی کرد، اما به‌محض رونمایی با اعتراض برخی از فرانسوی‌ها روبرو شد. اگنس بوزین وزیر بهداشت دولت ماکرون دراین‌باره گفته بود: این (روسری) تصویر زنی را ارائه می‌دهد که من نمی‌پسندم، ترجیح می‌دهم یک برند فرانسوی (دکتلون) پوشش سر را ترویج نکند.[۸]  یا ارورا برژه از حزب رپوبلیک آن مارش (حزب ماکرون) گفته بود: انتخاب من به‌عنوان یک زن و شهروند فرانسه این است که به برندی که ارزشهای ما را می‌شکند اعتماد نکنم.[۹]

هرچند در این مورد شاید اعمال تبعیض از سوی برندها نباشد اما درنهایت این اعتراضات باعث شد دکتلون فروش این روسری مخصوص زنان ورزشکار مسلمان را متوقف کند. این اتفاق در حالی رخ داد که نایکی پیش‌تر در اروپا این کلاه را روانه بازار کرده بود. بااین‌حال منتقدان معتقدند تعداد زیاد مسلمانان اروپا و نیازهای آنان کمتر به رسمیت شناخته می‌شود و تنها اخیراً یک یا دو مدل محجبه مثل حلیمه ایدن و ماریا ادریسی و… در دنیای مدلینگ فعال شده‌اند.

طراحی لباس ورزشی مخصوص زنان محجبه

در نمونه‌ای دیگر گوچی، برند محبوب نسل هزاره (Millennials) بود که موجبات اعتراض پیروان یک فرقه مذهبی را فراهم کرده بود. سال پیش این برند در نمایش مجموعه پاییز و زمستان ۲۰۱۹ خود از «توربان» مخصوص سیک‌های هندی استفاده کرد و با اعتراض با پیروان این آیین مواجه شد چراکه به نظر آن‌ها، گوچی بدون در نظر گرفتن کارکرد اصلی و مذهبی این توربان، آن را به‌عنوان یک کالای لوکس در مجموعه و فقط برای جلب‌توجه رسانه‌ای به‌کاربرده بود.[۱۰]

تبعیض‌های مذهبی در صنعت مد اشکال دیگری هم دارند و تنها محدود به پوشش و ظاهر نیست. مثلاً در یک مورد ایان جک میلر در دادگاهی در آمریکا از آمنیکو اُرتگا بنیان‌گذار «زارا» شکایت کرد و اعلام کرد به خاطر یهودی و آمریکایی بودن از این شرکت اخراج شده و اگر به‌تمامی مشاوران و معتمدان اُرتگا نگاه کنند متوجه خواهند شد که همگی کاتولیک، اسپانیایی‌اند.[۱۱]

۳- تبعیض به خاطر سن
شرکت کرینگ ماه پیش در بیانیه‌ای اعلام کرد که شرکت‌های زیرمجموعه‌اش مثل گوچی، بالنسیاگا، سن لوران و… برای فصل ۲۰۲۰ از مدل‌های زیر ۱۸ استفاده نخواهند کرد. موردی که با مخالفت شرکت LVMH مالک برندهای دیور، لویی ویتون، سلین و …روبرو شده بود و اعلام کردند که آن‌ها به اعلامیه قبلی که در آن محدودیت سنی زیر ۱۶ سال بود وفادار خواهند بود. این اقدام با انتقادات زیادی مواجه شد زیرا که سنین ۱۷ و ۱۶ سالگی، سن قانونی محسوب نمی‌شود و فعالیت مدل‌ها در این سنین جز کار کودکان محسوب می‌شود.[۱۲]

نکته اما اینجاست که باوجوداین قوانین هنوز هم مدل‌های زیر سن قانونی استفاده می‌شوند؛ نه‌تنها مدل‌های نوجوان بلکه مدل‌هایی ۱۳ و ۱۴ ساله که کودک محسوب می‌شوند. درواقع برندها اهمیت خاصی به قوانین نمی‌دهند. آن‌ها از آژانس‌های مدلینگ درخواست تعدادی مدل می‌کنند و تقاضای مدرک شناسایی نیز نمی‌کنند و طبق تجربه بسیاری برندها اصلاً سؤالی درباره سن نمی‌کنند و تنها به اندام و ظاهر مدل‌ها توجه دارند. آژانس‌های مدلینگ به مدل‌ها توصیه می‌کنند حتی اگر هم در زمان انتخاب[۱۳] از آن‌ها سؤالی شد درباره سن خود دروغ بگویند.[۱۴]

طبق تجربه بسیاری برندها اصلاً سؤالی درباره سن نمی‌کنند و تنها به اندام و ظاهر مدل‌ها توجه دارند. آژانس‌های مدلینگ به مدل‌ها توصیه می‌کنند حتی اگر هم در زمان انتخاب از آن‌ها سؤالی شد درباره سن خود دروغ بگویند.

۴- تبعیض به خاطر جنسیت
احتمالاً یکی از اولین تصاویری که از صنعت مُد به ذهن هرکسی می‌رسد، حضور پررنگ مدل‌های زن است. دریکی از موارد استثنایی اشتغال زنان، مدل‌های زن درآمد بسیار بالاتری نسبت به مردان دارند، اما این بدان معنا نیست که در سایر سطوح صنعت مُد تبعیضی بر مبنای جنسیت علیه زنان اعمال نمی‌شود. در ابتدای قرن بیستم که مُد به شکل امروزی در حال آغاز به کار بود اکثر صاحبان و طراحانِ مزون‌های بزرگ زن بودند؛ افرادی نظیر اِلسا اسکیاپارلی، کوکو شنل، جین لانون و… بعدها به‌مرور و با گسترش سریع صنعت مُد بسیاری از این برندها مدیران و طراحان اصلی خود را تغییر دادند.

به‌عنوان‌مثال تنها ۳۰ درصد طراحان و مدیران خلاقیت برندهای حاضر در هفته‌های مُد سال ۲۰۱۸ پاریس زن بودند. این تفاوت جایگاه در سطوح بالای مدیریت و دیگر بخش‌های این صنعت نیز قابل‌مشاهده است طبق تحقیق مهمی که شرکت مکینزی با همکاری شورای طراحان آمریکا انجام داد و در مجله گلمور با عنوان «شکستن قدمگاه[۱۵] شیشه‌ای» به چاپ رسید، اعلام شد از میان مدیران اجرایی بخش پوشاک زنان تنها ۱۴ درصد زن هستند این در حالی است تعداد فارغ‌التحصیلان آماده‌به‌کار رشته‌های مرتبط به مُد اکثراً زن هستند.

مثلاً سال قبل حدود ۸۵ درصد از فارغ‌التحصیلان مدرسه مد پارسونز زن بودند[۱۶] بنابراین تحقیق دلایلی متعددی ازجمله عدم آگاهی زنان نسبت به تبعیض‌های اعمالی علیه آنان، مبهم بودن مسیر پیشرفت شغلی آن‌ها، عدم اعتماد مدیران بالادستی و درنتیجه ترفیع شغلی به‌مراتب کمتر زنان نسبت به مردان و… برای این تبعیض عنوان‌شده بود. درواقع هرچند لایه سطحی این صنعت را زنان تشکیل می‌دهند (که خود این موضوع هم نشانگر تبعیض مثبت نیست و جای بحث دارد) هرچقدر که به بخش عمیق‌تر صنعت مد وارد می‌شویم نقش زنان محوتر می‌شود.

۵- تبعیض به خاطر نژاد
سال ۲۰۱۱ ویدیویی از جان گالیانو طراح وقت مزون کریستین دیور پخش شد در حالی در یک رستوران باحالت غیرطبیعی (ظاهراً بسیار مست) خطاب به مشتریان میز کناری خود می‌گفت: «من از شما یهودی‌ها متنفرم. هیتلر باید زنده می‌ماند و همه شما را در اتاق گاز خفه می‌کرد». بلافاصله بعد از انتشار این فیلم جان گالیانو از مزون دیور اخراج شد و سال‌ها خانه‌نشین بود.[۱۷]

نمونه دیگر سال گذشته رخ داد زمانی که پخش تصاویر پیام‌های خصوصیِ اینستاگرام استفانو گابانا که در آن چینی‌ها را مافیایی، بوگندو توصیف کرده بود منجر به برخاستن موج اعتراضات در چین شد، از بازیگران مشهوری مثل ژانگ زی تا سایت فروش علی‌بابا که همگی خواستار تحریم این برند و لغو نمایش آلتا مُدای این برند شدند. برخی دیگر هم با به آتش زدن محصولات دولچه‌اند گابانا به صاحبان برند این پیام را دادند که شما نمی‌توانید هم به ما توهین کنید هم وارد بازار پرسود چین شوید. باوجود معذرت‌خواهی بنیان‌گذاران این برند یعنی دومینیکو دولچه و استفانو گابانا و گذشت یک سال این برند همچنان از مشکلات این رسوایی رهایی نیافته است.[۱۸]

این عکسی از کمپین مجموعه پاییز و زمستان گوچی در سال ۲۰۱۹ است. گوچی بابت این عکس متهم شد به سیاهان توهین کرده است و عکس را سریعا حذف کرد.

ممکن است برخی این موارد را تنها نمونه‌هایی موردی در نژادپرستی و از سوی افراد قلمداد کنند که قابل نسبت دادن به کل صنعت مُد نباشد اما نمونه‌های بسیاری از تبعیض گسترده در این صنعت وجود دارد که نشان می‌دهد نژادپرستی در موارد بسیاری رویه یک موسسه، برند و… است و موضوعی فراتر از اظهارنظرهای شخصی است. مثلاً سال ۱۹۹۹ بی‌بی‌سی فیلمی منتشر کرد که در آن‌یکی از مدیران آژانس مشهور مدلینگ «اِلیت» گفته بود: «آفریقا جای بهتری بود اگر مردمش سفیدپوست بودند» و بعد ادامه داده بود «در نمایش‌های هفته مُد میلان کسی حاضر نیست مدل‌های سیاه‌پوست یا شرقی را استخدام کند… و ما نهایتاً دو سه تا مدل کاکاسیاه (niggers) نیاز خواهیم داشت».[۱۹]

امروزه در نمایش‌های مختلف مُد، مدل‌هایی از کشورها و نژادهای مختلف دیده می‌شود اما تبعیض علیه مدل‌های غیر سفید پایان نیافته. مثلاً مجله وُگ از سال ۱۸۹۲ تا سال ۲۰۱۲ یعنی طی ۱۱۸ سال از بین ۱۴۱۶ شماره، تنها ۱۴ بار افراد غیر سفیدپوست را روی طرح جلد این مجله آورده است.۰]

موضوع تبعیض نژادی تنها محدود به مدل‌ها نیست بارها تولید محصولاتی که بی‌توجه به حساسیت‌های نژادی و فرهنگی تولیدشده که منجر به بروز جنجال شده است.

مثلاً چندی پیش پرادا عروسک‌های تزیینی را روانه بازار کرده بود که برخی آن را شبیه به آرایش سیاهانه (Blackface) دانستند؛ نوعی گریم خاص که در آن سفیدپوستان برای تحقیر سیاهان و در تئاترها صورت خود را سیاه می‌کردند و لب‌های بزرگ اغراق‌شده داشتند. پس از اعتراضات گسترده، میوچا پرادا ضمن انتشار یک نامه عذرخواهی دستور به جمع‌آوری تمام این عروسک‌ها از فروشگاه‌های پرادا داد.[۲۱]

هنوز در آغاز راهیم
تایرا بَنکس مدل سیاه‌پوست سال‌ها قبل درباره مشاجره‌های طولانی‌اش با نائومی کمپبل گفته بود زمانی که من کم‌کم مشهور شدم حدود ده سوپر مدل وجود داشت. آن زمان قانون نانوشته‌ای وجود داشت که تنها یکی از آن‌ها باید سیاه‌پوست باشد؛ بنابراین نائومی، همیشه رشد مرا تهدیدی برای خودش محسوب می‌کرد.

با تمام تلاش‌هایی که برای رفع تبعیض در این صنعت صورت می‌گیرد، هنوز هم این قوانین نانوشته و تبعیض‌ها در بخش‌های مختلف این صنعت به شکل محسوس و نامحسوس دیده می‌شوند.