وقتی در سال گذشته «محمد جواد ظریف» از وجود هزاران میلیارد تومان پول‌شویی در ساختار اقتصاد ایران گفت نه‌تنها افکار عمومی را نسبت به این پدیده حساس‌تر کرد بلکه اعتراضات فراوانی را در میان سیاسیون برانگیخت. حالا دیگر نه‌تنها همه می‌خواستند بدانند پول‌شویی دقیقاً چیست و چه مکانیزمی دارد بلکه می‌خواستند از جزییات وجود این پدیده در اقتصاد کشور مطلع شوند.

ظریف گفته بود: «پول‌شویی یک واقعیت است در کشور ما و از پول‌شویی خیلی‌ها منفعت برده‌اند. کدهای بسیاری وجود دارد در زمینه میزان پول‌شویی که در کشور صورت می‌گیرد ولی امکان بیان آن وجود ندارد. من نمی‌خواهم این پول‌شویی را به‌جایی نسبت دهم ولی آنجاهایی که هزاران میلیارد پول‌شویی انجام می‌دهند، حتماً آنقدر توان مالی دارند که ده‌ها یا صدهای میلیارد هزینه تبلیغات و فضاسازی در کشور کنند. وزارت امور خارجه‌ای که کل بودجه ریالی و دلاری‌اش حدود ۱۱۰۰ میلیارد تومان، یعنی کمتر از برخی دستگاه‌های فرهنگی در ارتباط باقدرت، نمی‌تواند با آن فضاسازی مقابله کند».

بازتاب صحبت ظریف

با انتشار این خبر بود که احمد امیرآبادی، نماینده قم و عضو هیئت‌رئیسه مجلس شورای اسلامی ادعای ظریف درباره پول‌شویی گسترده را تهمتی بزرگ به نظام خواند و حشمت‌الله فلاحت‌پیشه رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس گفت که از وزیر امور خارجه دعوت‌شده تا با حضور در این کمیسیون مستنداتی درباره ادعایش پیرامون پول‌شویی را به اعضای کمیسیون ارائه دهد.

ظریف در کمیسیون حاضر شد و گفت که به هیچ مرجع و نهاد خاصی ارجاع نداده است و کسی را متهم نکرده و نوارهای صحبتش موجود است. قائله ختم به خیر شد اما پرسش‌ها درباره پول‌شویی همچنان برجا بود.
مفهوم پول‌شویی مفهومی است که به‌تازگی وارد واژه‌های عمومی زبان ما شده است. لااقل تا پیش‌ازاین کمتر کسی در مورد این مفهوم سخن می‌گفت و به آن ارجاع می‌داد. جالب ابن که حتی در میان برخی مدیران و مسئولان نیز بعضاً این مفهوم به‌اشتباه و به‌جای مفاهیم دیگر به‌کاررفته است؛ اما این معنای دقیق این واژه چیست؟

پول‌شویی چیست؟

پول‌شویی فرآیندی است که در آن مقادیر قابل‌توجهی پول که با فعالیت‌های غیرقانونی همچون قاچاق مواد مخدر به‌دست‌آمده‌اند را با یک سری اقدامات به‌گونه‌ای نشان می‌دهند که گویی از یک منبع قانونی سرچشمه می‌گیرند. پولی که از فعالیت غیرقانونی به دست می‌آید کثیف در نظر گرفته می‌شود، به همین دلیل عمل «شستن» روی آن انجام می‌شود تا تمیز شود.

نیاز به پول‌شویی زمانی احساس می‌شود که نهادها یا افراد مجرم تمایل دارند از پولی که به‌صورت غیرقانونی به دست آورده‌اند به شکلی مفید استفاده کنند. کار کردن با مقادیر عظیم پول نقد غیرقانونی خطرناک و سخت است. مجرمان باید راهی پیدا کنند و این پول نقد غیرقانونی را در یک محل سپرده‌گذاری قانونی قرار دهند. این کار در صورتی انجام می‌شود که این پول یک منبع قانونی داشته باشد. به همین دلیل بانک‌ها موظف هستند که تراکنش‌های عظیم و حساب‌های مشکوک را موردبررسی قرار دهند، چراکه این‌ها نشانه‌هایی از پول‌شویی هستند.

پول‌شویی چه فرایندی دارد؟

فرآیند پول‌شویی معمولاً شامل سه مرحله می‌شود: جایگذاری، لایه گذاری و ادغام.

• در جایگذاری «پول کثیف» از منبع اصلی خود جدا می‌شود. منبع را معمولاً به‌راحتی می‌توان پنهان کرد یا تغییر داد. پول معمولاً وارد گردش مالی نهادها، فروشگاه‌ها، شرکت‌ها و کسب‌وکارهای دیگر می‌شود.

• هدف از مرحله لایه گذاری این است که شناسایی یک فعالیت پول‌شویی سخت‌تر شود. به‌طوری‌که نهادهای قانونی نتوانند رد این فرآیند را پیگیری کنند. مثلاً پول کثیفی که وارد بانک شده است به یک ارز دیگر تبدیل می‌شود. یا با پول نقد وسایل و چیزهایی خریداری‌شده و دوباره فروخته می‌شود. به‌ویژه اگر خرید خارج از کشور باشد شناسایی آن سخت‌تر خواهد بود.

• ادغام مرحله‌ای است که در آن، پولی که پیش‌تر پاک‌شده است وارد چرخه اقتصادی می‌شود. این پول معمولاً در سامانه‌های بانکی به گردش درمی‌آید و در اهداف دیگری که مدنظر مجرم یا مجرمان است مورداستفاده قرار می‌گیرد. چنین به نظر می‌آید که با یک پول عادی سروکار داریم. فرآیند شناسایی پول کثیف در ادغام از دو مرحله دیگر سخت‌تر است و مگر از طریق خبرچین‌ها مشخص شود. ازجمله اقداماتی که در مرحله ادغام انجام می‌شوند عبارت‌اند از: خریدوفروش املاک، وام‌های دروغین، همکاری با بانک‌های خارجی و فاکتورهای جعلی صادرات و واردات کالا.

روش‌های مختلف پول‌شویی چیست؟

روش‌های ساده و پیچیده زیادی برای پول‌شویی وجود دارد. یکی از متداول‌ترین این روش‌ها این است که خود نهاد مجرم یک فعالیت تجاری قانونی به راه می‌اندازد که به پول نقد نیاز دارد. به‌عنوان‌مثال اگر این نهاد یک رستوران داشته باشد، می‌تواند پول غیرقانونی خود را با درآمد روزانه رستوران ادغام کرده و وارد حساب بانکی رستوران کند. بعدازآن، هر زمان که لازم باشد این پول از بانک خارج می‌شود. به این نوع کسب‌وکارها معمولاً «حوزه‌ای» می‌گویند.

در یک روش مرسوم دیگر پول‌شویی که «ساختارسازی» نام دارد، مجرم مقادیر عظیم پول را به‌صورت خرد خرد در چندین حساب سپرده ذخیره می‌کند. با پخش شدن پول در حساب‌های بانکی مختلف، امکان شناسایی آن سخت‌تر می‌شود. با تغییر ارز، انتقال وجه و انتقال پول به خارج از کشور و ذخیره‌سازی در یک حساب بانکی در کشوری دیگر که قوانین سخت‌گیرانه‌ای در مورد این نوع فعالیت‌ها ندارد هم می‌توان پول‌شویی کرد.

یک روش متداول دیگر برای پول‌شویی خرید کالاهایی همچون جواهرات و طلا است. درصورتی‌که مجرم مورد سوءظن قرار بگیرد، چنین کالاهایی را به‌راحتی می‌توان به‌جای دیگری منتقل کرد. خرید املاک و تأسیس شرکت‌های کاغذی که تنها روی کاغذ وجهه قانونی و رسمی دارند ازجمله فعالیت‌های دیگر برای پول‌شویی است.
پول‌شویی آنلاین چیست؟

نقش اینترنت در پول‌شویی

با ظهور اینترنت و آغاز به کار بانک‌های آنلاین و سرویس‌های پرداخت آنلاین و پرداخت‌هایی که با گوشی صورت می‌گیرند، شناسایی انتقال‌های غیرقانونی پول از قبل هم سخت‌تر شده است. با استفاده از پراکسی و نرم‌افزارهایی که آی‌پی طرف را نامشخص می‌کنند، شناسایی مرحله سوم پول‌شویی یعنی ادغام عملاً غیرممکن شده است. به‌راحتی می‌توان مبالغ هنگفتی پول را انتقال داد یا از حسابی بیرون کشید بدون این‌که ردی از آن برجای بماند.

مناقصه‌های آنلاین، قمار و حتی سایت‌های بازی‌های آنلاین دیگر جاهایی هستند که پول‌شویی صورت می‌گیرد. در یک بازی آنلاین، پول نقد به ارز درون بازی تبدیل می‌شود، سپس این ارز وارد حساب بانکی شده و به یک پول تمیز غیرقابل ردیابی و قابل‌استفاده تبدیل می‌شود.

بیت‌کوین چه ربطی به پول‌شویی دارد؟

تازه‌ترین حوزه‌ای که پول‌شویی وارد آن شده است، ارزهای رمزی همچون بیت‌کوین است. این ارزها اگرچه کاملاً ناشناس نیستند، ولی به شکلی فزاینده در اخاذی‌ها، دادوستد مواد مخدر و دیگر فعالیت‌های غیرقانونی مورداستفاده قرار می‌گیرند. چراکه در مقایسه با دیگر ارزهای معمول، گمنامی بیشتری در خود دارند.

یکی از موارد مشهور پول‌شویی در سال ۲۰۱۲ در انگلیس صورت گرفت. هلدینگ HSBC بابت کمک به پول‌شویی قاچاقچیان مواد مخدر، گروه‌های تروریستی و دیگر گروه‌های جنایتکار مجبور شد ۲ میلیارد دلار جریمه پرداخت کند. این فرآیند برای چندین سال ادامه پیدا کرده بود.

در سال ۲۰۱۴ بانک فرانسوی BNP پاریباس متهم به پول‌شویی شد. معلوم شد این بانک با پول‌شویی تحریم‌های آمریکا علیه کشورهایی چون کوبا را دور می‌زده و با آن‌ها مراودات مالی داشته است.

در دهه ۱۹۸۰ هم بانک اعتباری و بازرگانی بین المللی که در لوکزامبورگ قرار دارد بابت میلیاردها دلار پول‌شویی برای قاچاقچیان مواد مخدر متهم شناخته شد.