«مسجد جامع ساری در آتش سوخت»؛ عصر روز پنج‌شنبه ۲۱ تیر سال گذشته بود که این خبر دهان‌به‌دهان گشت. آتش به جان مسجد افتاد و داغی شد بر دلِ دل‌بستگان به میراث کهن. به روایت تاریخ، کهن‌ترین مسجد سرزمین علویان و نخستین مسجدی که مسلمانان در مازندران -به روایتی بر روی یک آتشکده- ساخته‌اند.

این‌گونه است که گاه قدمت آن را به سه هزار سال پیش تخمین می‌زنند. این مسجد در سال ۷۷ با شماره ۲۲۷۲ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. بیست سال بعد، آتش حوالی ساعت هفت، پیش از نماز مغرب در یکی از شبستان‌هایش زبانه کشید و بخش‌هایی از آن را از بین برد. مسجد یک سال بعد، مرمت و درب آن دوباره به روی نمازگزاران باز شد. اما در این یک سال چه پیش آمد؟ آیا همه نهادهای متولی، نقش خود را در حادثه و آنچه پس از آن به آنان محول شده بود، ایفا کردند؟

علت آتش‌سوزی

محمد اسلامی استاندار وقت مازندران در شب وقوع آتش‌سوزی، علت حادثه را «گرمای شدید و اتصال در سیم‌های برق پشت‌بام» ذکر و تأکید کرد که این مسجد به‌عنوان یک «اثر ماندگار تاریخی و میراثی» احیا می‌شود.
عصر جمعه ۲۲ تیر ۹۷ ستاد بازسازی مسجد به ریاست استاندار وقت مازندران فعالیت خود را آغاز کرد. اعضای این ستاد عبارت بودند از نمایندگان امام جمعه ساری، اداره اوقاف و امور خیریه، هیئت‌امنای مسجد، کسبه و میراث فرهنگی. در این ستاد تصمیم گرفته شد که کار بازسازی پس از ارائه طرح فنی از سوی سازمان میراث فرهنگی و بازدید گروه‌های کارشناسی ملی و استانی آغاز شود. تشکیل «یک هیئت‌امنا با یک مدیر پاسخگو» نخستین بند مصوب این ستاد بود.

همان روز محمدحسن طالبیان معاون میراث فرهنگی کشور از مسجد بازدید و ضمن بیان اینکه «اداره اوقاف و امور خیریه» و «هیئت‌امنای مسجد» باید با دقت بیشتری مانع چنین اتفاقاتی شوند، مرمت مسجد را منوط به «سیاست‌گذاری و مدیریت هماهنگ» قلمداد کرد؛ به این معنا که «یک فرد مشخص پاسخگو باشد تا بر بهره‌برداری از آن نظارت کند.» طالبیان در همان روز به ایسنا گفت: «این مسجد هیئت‌امنایی اداره می‌شود و ۶ امام جماعت دارد. بنابراین یک مدیریت غیر یکپارچه آنجا حاکم است که بخشی از این مشکلات به آن دلیل است.»

هیئت‌امنا پاسخگو نیست

عباس دهقان‌زاده یکی از هفت عضو هیئت‌امنای مسجد می‌گوید: «هنوز یک فرد پاسخگو از هیئت‌امنا نداریم. کلاً کار در این مسجد سخت است. مثلاً بااینکه لوله‌کشی‌ها انجام شده هنوز سیستم سرمایش و گرمایش مسجد راه نیفتاده است. دستگاه اصلی در محلی که میراث انتخاب کرده قابل‌نصب نیست. زیرا پشت آن مدرسه علمیه است که متولی و وقف نامه جدا دارد.» او به تعاملشان با میراث فرهنگی به‌عنوان ناظر بر مرمت مسجد اشاره می‌کند و می‌گوید که هرگز چوب لای چرخ نگذاشتیم و کار را به آنان سپردیم. هرچند بعد از افتتاح، میراث فرهنگی اعلام کرد که با نظر ما افتتاح نشده است.

اوقاف می‌گوید پیشنهاد داده بوده که کابل‌های برق مسجد را تعویض کند و علی‌رغم اخطار شهرداری، میراث فرهنگی نپذیرفته است. حال آنکه چند ماه پیش از آتش‌سوزی برای تعویض درب‌های شبستان‌ها ۱۰۰ میلیون هزینه کرده بوده است.

دهقان‌زاده می‌پذیرد که پیشنهاد اوقاف مورد قبول واقع نشده است: «به این دلیل که چهار پنج سال قبل از این پیشنهاد، تمام کابل‌های برق تعویض شده بود. کابل‌ها روکار بودند. هر شبستان برق سه فاز جدا داشت. مشکل اصلاً از کابل‌ها نبود. یک جرقه باعث این حادثه شد. اگر کمی زودتر متوجه می‌شدیم و آتش به سقف چوبی شبستان سرایت نمی‌کرد، این همه خسارت وارد نمی‌شد.»

این عضو هیئت‌امنای مسجد معتقد است که یک اتفاق ساده که در هر شرایطی ممکن است رخ دهد، عامل آن آتش‌سوزی بود و مشکل اینجاست که بعد از حادثه همه می‌خواهند خود را از مهلکه خارج کنند و دیگری را مقصر جلوه دهند.

مهدی ایزدی معاون میراث فرهنگی مازندران «محل نامناسب نصب اسپلیت» را عامل اولیه آتش‌سوزی می‌داند: «بدون مجوز و هماهنگی میراث، در شبستان‌ها اسپلیت نصب شد. درست زیر سقف چوبی. نوسان برق و جرقه اولیه در کنار چوب‌ها باعث این اتفاق شد.»

پروژه مرمت مسجد

پروژه مرمت با پیمانکاری شهرداری و تحت نظارت میراث فرهنگی بر اساس طرح مرمتی سال ۹۱ با این نکته که هیچ‌گونه تغییری در هویت و سیمای مسجد ایجاد نشود، آغاز شد.

۳۰ تیر ۹۷ سیف‌الله فرزانه مدیرکل میراث فرهنگی مازندران در گفت‌وگوی تلویزیونی برنامه ترازو شبکه تبرستان در مورد بازسازی مسجد با پیمانکاری شهرداری گفت: «ما نمی‌توانیم ارزش‌های فرهنگی و تاریخی را نادیده بگیریم و شهرداری باید به ضوابط میراثی توجه کند… . اکنون خیلی‌ها نگران هستند که در بازسازی مسجد جامع چه اتفاقی قرار است رخ دهد.» او تأکید کرد که در مسجد باید از سیستم سرمایشی و گرمایشی هوشمند استفاده شود.

ایزدی ۳۰ تیر ۹۸ در کارگاه آموزشی مرمت در مسجد جامع گفت: «در بازسازی جدید از به‌روزترین تأسیسات الکترونیکی استفاده شده است و برای جلوگیری از اتفاق قبلی، کابل‌ها و اتصالات به جای دیواره‌ها و سقف، از کف عبور کرده‌اند.» به گفته او تمامی مصالح به عایق‌های نسوز و مقاوم در برابر آتش مجهز شدند.

افتتاح دوباره مسجد

و یک سال بعد، در ۳۱ مرداد ۹۸ مسجد بازسازی شده با حضور محمد اسلامی وزیر راه و شهرسازی و معاون او مهدی عبوری که در زمان آتش گرفتن مسجد، استاندار مازندران و شهردار ساری بودند، افتتاح شد.

ایزدی اما اشاره هم دارد که مسجد در این زمان نباید افتتاح می‌شد، با این حال مرمت انجام‌شده را مطابق نظر میراث می‌داند به جز در دو مورد: «یکی اینکه شیشه‌ها رنگی کار شد و دیگر اینکه تأسیسات کامل نشد. همچنین حوضی که متعلق به پهلوی دوم بود را قرار بود بردارند و عین حوض قبلی بسازند که بدون نظارت ما تغییر دادند و کاشی‌کاری کردند.»

او هم معتقد است که مشکلاتی که در مسجد جامع وجود دارد به دلیل اداره شدن آن به‌صورت هیئت‌امنایی است: «ما عضو آن نیستیم در حالی که باید عضو باشیم و در جلساتشان شرکت کنیم.»

عبوری در زمان افتتاح مسجد، اعلام کرد که بازسازی مسجد، حدود ۲۴ میلیارد تومان هزینه داشته است. ایزدی هم همین مبلغ را ذکر می‌کند و می‌گوید که سهم میراث فرهنگی ۱.۵ میلیارد بوده؛ یک میلیارد و ۳۰۰ برای مرمت و ۳۰۰ برای مطالعه. با این حال ۵ تا ۶ میلیارد دیگر نیاز است زیرا هنوز کار موتورخانه تمام نشده است و بخشی از کارهای مربوط به ساختمان و مدرسه باقی مانده است.

شرایط کاسبان خسارت دیده

از سویی جدا از مرمت و افتتاحیه و کارهای باقی‌مانده، کاسبانی که خسارت دیدند نیز بخش دیگری از ماجرا هستند که ظاهراً نهادی به فکر آنان نبوده است. یکی از کاسبانی که محل کسب و لوازم کارش در آتش‌سوزی مسجد، سوخت و به کل از بین رفت، از خسارتی که خود به تنهایی جبران کرد و نهادی پاسخگویش نبود، شاکی است: «پرونده ما را به ستاد بحران دادند و بعد برایمان یک پیام آمد که پرونده مختومه است. بدون آنکه ما را بخواهند، پرونده را بستند.»

او می‌گوید برای بازگشایی دوباره مغازه‌اش ۳۰ میلیون تومان هزینه کرده و چون بیمه نداشته، همه خسارت را خودش پرداخت کرده است: «حتی به ما وام هم ندادند. استاندار را هم نتوانستیم ببینیم. به مدیرکل اوقاف هم گفتیم و جوابی ندادند. این همه خرج بازسازی مسجد کردند، نمی‌توانستند یک میلیاردش را خرج ما مغازه‌دارهای خسارت‌دیده کنند؟ برای عکس و تبلیغات همه می‌آیند و کسی به فکر ما نیست.»

حالا در راسته بازار نرگسیهٔ محله چناربُن، مناره‌های آجری مسجد جامع دلنشین شهر دوباره قد برافراشته است و نوای اذان و زمزمه‌های نمازگزاران از شبستان‌هایش شنیده می‌شود. مردم شهر خیالشان راحت است که مسجد آشنایشان دوباره همچون گذشته، سالم است و به راه. اما آیا می‌توان امیدوار بود که دستگاه‌های متولی و آدم‌های مسئول، اجازه ندهند که حادثه دوباره در هیبتی دیگر تکرار شود؟