چکیده: چهار سال پیش بود که گوش جامعه نخستین بار واژه «کودک همسری» را شنید. واژه‌ای که پیش‌تر در ادبیات آسیب‌های اجتماعی کشور رواج پیدا نکرده بود. به دنبال آن انتشار آمار کودکان مطلقه در رده هزارگان تخمین زده شد؛ اما بررسی‌های بیشتر نشان داد آمار بیشتر از این‌هاست. در همین حال تلاش نمایندگان مجلس برای اصلاح قانون ازدواج و ممنوعیت ازدواج کودکان به‌جایی نرسیده است و همچنان اختلاف بین موافقان و مخالفان وجود دارد؛ اما این پدیده چه نتایجی را در جامعه ما باعث شده است؟

  • فاطمه ذوالقدر، نماینده مجلس: دختران و پسران زیر ۱۳ سال برای ازدواج باید به قاضی مراجعه کنند و قاضی نیز با پرسیدن چند سؤال ساده مانند، دوست داری ازدواج کنی؟ می‌توانی غذا درست کنی یا خانه را جمع کنی؟ به او گواهی رشد می‌دهد.
  • آیت‌الله مکارم شیرازی: دورانی که مادربزرگان در ۹ سالگی ازدواج می‌کردند، گذشته است.
  • یک روانشناس: تصور نکنیم اگر این افراد ازدواج می‌کنند، در خوش‌بینانه‌ترین حالت جدا می‌شوند؛ اتفاقاً این کودکان در بزرگ‌سالی دچار خشم و نفرت نسبت به جنس مخالفشان می‌شود.
  • یک شهروند: آدم‌های بزرگ و بالغ در مدیریت زندگی وامانده‌اند، بچه‌ها چطور می‌خوان زندگی مشترک داشته باشند؟
  • طیبه سیاوشی: تعداد متقاضیانِ وام ازدواج برای افراد زیر ۱۵ سال در پنج ماه امسال نسبت به سال ۱۳۹۶، حدوداً ۹۰ برابر شده است.

«بلدی غذا درست کنی؟» «بلدم غذا درست کنم». «می‌خوای عروس بشی؟». «می‌خوام عروس بشم». حتماً وقتی این‌ها را به آقای قاضی جواب می‌داد، پاهایش را هم روی صندلی تکان تکان می‌داده، از بس قدش اندازه سنش بود و پاهایش به زمین نمی‌رسید. سؤال و جواب که تمام شد، قاضی گواهی رشد را صادر کرد و دخترک که دوست داشت لباس عروس بپوشد و غذا هم بلد بود بپزد، رفت که «بله» رسا و پر از شیطنتی بگوید بعدازآن که از گل چیدن و گلاب آوردن فارغ شد.

تعداد متقاضیانِ وام ازدواج برای افراد زیر ۱۵ سال در پنج ماه امسال نسبت به سال ۱۳۹۶، حدوداً ۹۰ برابر شده

پس از انتشار برخی آمارها از ازدواج دخترانی که در سن کودکی بودند، بسیاری از فعالان حقوق کودک در پی تغییراتی در قانون ازدواج برآمدند و با ازدواج‌های زودهنگامی که گاهی برآمده از فرهنگ و رسوم غلط است و گاهی بهانه‌اش پول، مقابله کنند.

این بهانه‌های مالی می‌تواند متفاوت باشد. چنان‌که با افزایش وام ازدواج به سقف ۶۰ میلیون تومان که برای تسهیل روند ازدواج مصوب شده، میزان ازدواج کودکان نیز افزایش‌یافته است. طیبه سیاوشی، نماینده مجلس در خصوص تأثیر وام ازواج ۶۰ میلیون تومانی بر ازدواج کودکان، به ایلنا گفته است: «تعداد متقاضیانِ وام ازدواج برای افراد زیر ۱۵ سال در پنج ماه امسال نسبت به سال ۱۳۹۶، حدوداً ۹۰ برابر شده و تعداد این‌گونه ازدواج‌ها هم بسیار افزایش پیداکرده است.»

حرف حساب طرح مقابله با ازدواج کودکان
اواخر حکومت پهلوی دوم، ازدواج رسمی دختران و پسران زیر ۱۸ سال ممنوع اعلام شد. بعد از انقلاب تا مدتی ازدواج به‌شرط سن تکلیف بود. این روزها نیز ازدواج دختران و پسران زیر ۱۸ سال ممنوع نیست و ازدواج دختران زیر ۱۳ سال و پسران زیر ۱۵ سال با صلاحدید ولی و قاضی دادگاه و شرط اخذ گواهی رشد انجام می‌شود.

طرح منع کودک همسری در تلاش است تا ازدواج دختران زیر ۱۳ سال و پسران زیر ۱۵ سال را حتی با شرط قیم قانونی آن‌ها ممنوع اعلام کند.

حامیان و مخالفان طرح
نخستین بار فراکسیون زنان مجلس دهم طرح مبارزه با کودک همسری را نوشت و آن را به جریان انداخت. طرحی که شاید اصلی‌ترین مخالفش کمیسیون حقوقی- قضایی مجلس بود. باوجود تلاش‌های اعضای فراکسیون زنان، درنهایت رأی موافق کمیسیون حقوقی به دست نیامد و این طرح تاکنون از بررسی در صحن علنی مجلس بازمانده است.

چرا کودک همسری، «نه»؟

شاید مهم‌ترین و محکم‌ترین دلیل نوشته شدن این طرح، تعداد زیاد دختران و پسران زیر ۱۸ سال مطلقه باشد. سال گذشته طیبه سیاوشی، نماینده مجلس، در سمینار بررسی علل پدیده کودک همسری عنوان کرد که در ایران حدود ۲ هزار کودک مطلقه وجود دارد. البته این‌ها تنها آمار رسمی هستند که سازمان ثبت‌احوال منتشر کرده است. آسیب شناسان تخمین می‌زنند که آمار ازدواج‌های غیررسمی که در دفاتر ثبت‌احوال هم اثری از آن‌ها نیست، کم نباشد. چنانچه در بررسی‌های منطقه‌ای در سکونت‌گاه‌های فقیرنشین این مسئله زیاد به چشم می‌آید. پسران و مردانی که گاه برای فرار از پرداخت مهریه و نفقه و … دست به صیغه کردن دختران کم سن می‌زنند.

کم نیستند پدران و سرپرستان قانونی که در همین سال‌ها خودشان به ازدواج دختران و پسران زیر سن بلوغشان رضایت داده‌اند

علت دیگر مبارزان کودک همسری به تعریف واژه کودک در سال‌های اخیر ارتباط پیدا می‌کند. طبق تعریف جدید کنوانسیون حقوق کودک و لایحه حمایت از کودک و نوجوان، هر دختر یا پسر زیر ۱۸ سال، کودک است. در قانون کودکان از داشتن حق امضا محروم‌اند و از حق رأی نیز. مدافعان طرح با استناد به همین مسئله می‌گویند چطور فردی که هیچ حق قانونی ندارد، می‌تواند سرنوشت خود را تعیین کرده و ازدواج کند؟

از طرف دیگر کم نیستند پدران و سرپرستان قانونی که در همین سال‌ها خودشان به ازدواج دختران و پسران زیر سن بلوغشان رضایت داده‌اند – ازدواج‌هایی که تبعات منفی آن مانند طلاق یا فوت طرف مقابل به دلیل کهولت سن زیاد است- اما این طرح اگر به قانون بدل شود، به دلیل قابلیت بازدارندگی که دارد، می‌تواند مقابل رضایت آن‌ها بایستد.

آن‌ها دلشان ازدواج می‌خواهد
اما در این میان هستند افرادی که خودشان مایل به ازدواج در سنین پایین هستند. از منظر جامعه‌شناسی، چند گروه از کودکان، خواهان ازدواج در سنین کم هستند. نخستین گروه، دختران سهیم در چرخه کودکان کار هستند. ازدواج این گروه یعنی من کار نمی‌کنم و وقتی کودکم متولد شود این بار او وارد چرخه کودکان کار می‌شود و به همین دلیل ازدواج می‌کنم.

گروه دوم، دختران و پسران درگیر آداب‌ورسوم هستند. افرادی که اگر ازدواج نکنند، انگ بدنامی و ناتوانی به آن‌ها زده می‌شود. این گروه هم ترجیح می‌دهند که از چرخه رقابت ازدواج عقب نمانند.

«ما-آدمیم»
هم‌زمان با تلاش برای مبارزه با کودک همسری، فیلمی در فضای مجازی و هشتگی در توییتر با عنوان «#ما-آدمیم» منتشر شد. توییت و فیلمی که مضمونش موافقت با کودک همسری بود.

فیلم مربوط به دختر و پسر جوانی بود که ادعا می‌کردند در ۱۷ سالگی ازدواج‌کرده و اکنون‌که ۲۰ ساله هستند آرامش زیادی در زندگی‌شان دارند و توقع دارند که قانون به تمام دختران و پسران جوان اجازه ازدواج در سنین پایین را بدهد.

بسیاری از فعالان حقوق کودک، در فضای توییتر، با ایجاد هشتگی با عنوان منع ازدواج کودکان، گفتند طرح مجلس تنها در مقابل ازدواج زیر ۱۳ سال و زیر ۱۵ سال می‌ایستد و با ازدواج زیر ۱۸ ساله‌ها مخالفتی ندارد.

مهری خانم، موافق ازدواج زود است، او می‌گوید: «هر چی سن دختر و پسر بالا بره، سخت‌تر ازدواج می‌کنند، اما سن که پایین باشه، پدر و مادر انتخاب می‌کنند و آن‌ها هم قبول می‌کنند.» او البته تأکید می‌کند که منظورش از سن پایین ۱۷ – ۱۸ سال برای دختران و بعد از دوره سربازی برای پسران است.

 آقای بهزاد، مخالف ازدواج زودهنگام است و می‌گوید: «آدم‌های بزرگ و بالغ در مدیریت زندگی و تأمین معاش وامانده شده‌اند. بچه‌ها چطور می‌خواهند از پس زندگی مشترک بربیایند؟ مابعد از ۳۰ سالگی ازدواج کردیم، تازه فهمیدیم هنوز خودمان را نمی‌شناسیم که بخواهیم یکی دیگر را بشناسیم و زیر یک سقف زندگی کنیم.»

سیمین خانم، می‌گوید: «قدیم‌ها بچه‌ها، از بچگی راه و روش زندگی بزرگ‌ترها را یاد می‌گرفتند، بعد هم می‌رفتند زیردست مادر شوهر و خواهرشوهر، اما بچه‌ها الان اگر بالا سرشون نباشی، نه درست غذا می‌خورند و نه درس می‌خونند، مسئولیت زندگی و یکی دیگه را چطور می‌خوان بپذیرند؟»

اعظم خانم، ۱۴ سالگی ازدواج‌کرده و ۱۵ سالگی بچه‌دار شده. می‌گوید: «وقتی شوهر کردم، هزار جور کار و هنر بلد بودم، اما بازم بچه بود. عقلم نمی‌رسید، هر کی هر چی می‌گفت، همان کار را می‌کردم. اوووه من مال دوره یخ حوض شکستن و ظرف و لباس هفت خانوار شستن هستم. الان نباید ازین خبرها باشه. گناه داره بچه.»

مخالفان طرح کودک همسری یا منع ازدواج کودکان می‌گویند ازدواج در سنین پایین، توقع طرفین را از زندگی پایین می‌آورد و همین باعث استحکام و قوام خانواده‌ها خواهد شد. دلیلی که البته آمار کودکان مطلقه، خود نقیض آن است.

آمارهای سازمان ثبت‌احوال کشور در سال ۹۷، نشان می‌دهد که سال گذشته ۲۰۶ زن ۱۳ ساله و کمتر از زیر ۱۳ و ۵ مرد کمتر از ۱۵ سال طلاق را تجربه کرده‌اند.

مخالفت‌ها فقط به همین‌جا ختم نمی‌شود. در میان نمایندگان مجلس زیاد بودند افرادی که از همان ابتدای طرح این معضل، پیش‌نویس طرح مبارزه با کودک همسری را امضا نکردند. به‌عنوان‌مثال سخنگوی کمیسیون حقوقی قضایی مجلس یکی از مخالفان سرسخت این طرح گفته بود: «با توجه به این مسئله که ازدواج سنت اسلام است و سن در آن مطرح نیست، درگذشته هم دختران در سنین کم و حتی در ۸ سالگی ازدواج می‌کردند و این مسئله اصلاً حاد و آسیب‌رسان نیست.»

مواضع مراجع تقلید
نخستین مرجع تقلیدی که دراین‌باره اظهارنظر کرد، آیت‌الله مکارم شیرازی بود. وقتی اعضای کمیسیون فرهنگی برای ارائه این طرح عازم قم شدند، آیت‌الله مکارم شیرازی بلوغ عقلی را ملاک ازدواج دانست و به گفته طیبه سیاوشی، آیت‌الله مکارم شیرازی حتی عنوان کرد که «دورانی که مادربزرگان در ۹ سالگی ازدواج می‌کردند، گذشته است.»

آیت‌الله عندلیب همدانی هم دیگر مرجع تقلیدی بود که با کودک همسری مخالفت کرد و آن را در تضاد با شرایط حال حاضر در جامعه دانست.

ازدواج در کشورهای همسایه چگونه است؟
شاید پیش‌تر می‌توانستیم عربستان را مهدکودک همسری در دنیا بدانیم. کشوری که در آن طلاق به تعداد کمی در طول سال به وقوع می‌پیوست و این یعنی اگر فردی حتی کودک همسری را هم می‌پذیرفت احتمالاً روزهای زیادی باید درگیر این مسئله می‌شد که می‌تواند طلاق بگیرد یا نه؟ اما عربستان ماه گذشته طرح مبارزه با کودک همسری را در کشورش به تصویب رساند. این به آن معناست که ازاین‌پس دختران و پسران عربستانی به‌صرف به بلوغ رسیدن، نمی‌توانند به ازدواج تن دهند و حتماً باید به سن ۱۸ سال برسند تا بتوانند ازدواج کنند.

کشور دیگری که آمار کودک همسری در آن زیاد است، افغانستان است. طبق آمار رسمی این کشور با توجه به آگاهی مردم، کودک همسری در ۵ سال گذشته حدود ۱۰ درصد کاهش پیداکرده است.

کدام شهر در صدر آمار است؟

طبق آخرین آماری که سازمان ثبت‌احوال اعلام کرده، بیشترین آمار تعداد ازدواج دختران و پسران میان ۱۰ تا ۱۴ سال متعلق به استان خراسان رضوی است. دومین رتبه متعلق به آذربایجان شرقی و سومین آن متعلق به سیستان و بلوچستان است. سمنان آخرین رتبه در میان ثبت‌کنندگان ازدواج در این سنین رادار است.

آسیب‌های روحی کودک همسری
کودک همسری غیر از آسیب‌های فرهنگی و اجتماعی که برشمردیم می‌تواند آسیب‌های روحی هم داشته باشد.

مرجان محمدیان، روانکاو و دکترای روانشناس بالینی، در گفت‌وگو با همستان، از بعد دیگری به این موضوع پرداخته است.

این روزها بسیارند خانواده‌هایی که از تبعات ازدواج زیر سن قانونی مطلع هستند و تلاش می‌کنند تا مقابل این فرهنگ غلط بایستند

وی معتقد است که اتفاقاً در شهرهای مرزی و نواحی که کودک همسری صورت می‌گیرد، بلوغ دیررس رخ می‌دهد و ازدواج برای آن‌ها می‌تواند به‌منزله آسیب روحی باشد.

این روانشناس تأکید می‌کند: «یکی از مسائلی که باعث کاهش سن بلوغ می‌شود، امکانات و فضای مجازی است که اغلب قربانیان کودک همسری از آن بی‌بهره هستند این افراد برخلاف تصور، دیرتر از دختران و پسران پایتخت بالغ می‌شوند و ازاین‌جهت ازدواج به آن‌ها توصیه نمی‌شود.»

محمدیان می‌گوید: «تصور نکنیم اگر این افراد ازدواج می‌کنند، در خوش‌بینانه‌ترین حالت جدا می‌شوند؛ اتفاقاً این کودکان در بزرگ‌سالی دچار خشم و نفرت نسبت به جنس مخالفشان می‌شود. گاهی این خشم می‌تواند به کودک‌آزاری منجر شده و قربانیان به آزار هم‌جنسان خود هم مایل می‌شوند.»

طرح سرگردان کودک همسری
گزارش رد طرح کودک همسری مجدداً به کمیسیون حقوقی قضایی ارجاع داده‌شده است. کمیسیون حقوقی و قضایی نظر مرکز پژوهش‌های مجلس را خواسته تا بتواند با استناد به اطلاعات آن مجدداً طرح را در دستور کار خود قرار دهد.

فاطمه ذوالقدر، نماینده مجلس شورای اسلامی، درباره این طرح و نظرات مرکز پژوهش‌ها به خبرنگار همستان می‌گوید: «به‌طورکلی دختران و پسران زیر ۱۳ سال برای ازدواج باید به قاضی مراجعه کنند و قاضی نیز با پرسیدن چند سؤال ساده مانند، دوست داری ازدواج کنی؟ می‌توانی غذا درست کنی یا خانه را جمع کنی؟ به او گواهی رشد می‌دهد. یکی از اصلی‌ترین مشکلات ما در ازدواج‌های این‌چنینی، طریقه دادن گواهی رشد است. مرکز پژوهش‌ها خواسته تا در طرح جدید درباره گواهی رشد تجدیدنظر کند.»

وی ادامه می‌دهد: «از دیگر تغییرات این طرح، ممنوعیت ازدواج زیر ۱۳ سال حتی با اجازه ولی و مخالفت با اختلاف سنی‌های زیاد است. این یعنی یک مرد ۴۰ ساله نمی‌تواند با دختر ۱۳ ساله ازدواج کند.»

طیبه سیاوشی، دیگر نماینده مجلس و عضو فراکسیون زنان نیز درباره این طرح می‌گوید: «طرح مبارزه با کودک همسری، کودکان را در سایه امن قانون قرار می‌دهد و به آن‌ها اجازه می‌دهد که مانند سایر همسالان خود درس بخوانند و کودکی کنند.»

او، علاوه بر تغییرات در قانون، تغییرات فرهنگی و آداب‌ورسوم جامعه را هم حیاتی می‌داند و تأکید می‌کند: «این روزها بسیارند خانواده‌هایی که از تبعات ازدواج زیر سن قانونی مطلع هستند و تلاش می‌کنند تا مقابل این فرهنگ غلط بایستند؛ اما علاوه بر قانون باید به تغییر و تحول‌های فرهنگی هم اندیشید؛ زیرا بسیاری از این کودک همسری‌ها در بستر آداب‌ورسوم قوم‌ها شکل می‌گیرد.»

این نماینده مجلس که پیش‌تر علت مخالفت بسیاری از نمایندگان با این طرح را سیاسی خواندن آن می‌دانست، ادامه می‌دهد: «بسیاری از مخالفان به دلیل خط و مشی سیاسی ما با این طرح مخالفت می‌کردند و متأسفانه طرح را سیاسی می‌خواندند. درصورتی‌که اصلاً چنین نیست و حتی در میان طیف سیاسی مقابل ما هم هستند افرادی که با این طرح موافق‌اند.»

به گفته نمایندگان مجلس، این طرح همچنان در کمیسیون حقوقی و قضایی است؛ اما در دستور کار کمیسیون برای پیگیری نیست. مشخص نیست که عمر آن به این مجلس می‌رسد یا نه اما آن‌طور که از شواهد برمی‌آید، نمایندگان در تلاش‌اند تا بعد از بررسی آن و ورودش به صحن، نظر مستقیم رئیس مجلس را به این طرح گره بزنند.

آینده کودک همسری در ایران
درباره کودک همسری می‌توان ساعت‌ها نوشت و تحلیل کرد. درباره آینده دختران و پسرانی که به دلیل ازدواج زودهنگام، احتمال اینکه از آینده خوب محروم شوند.

 تنها راهکاری که بسیاری از فعالان حقوق کودک بر آن تأکیددارند این است که اگر با کودک همسری برخورد قانونی نشود، در چند سال آینده به بحرانی ژرف تبدیل می‌شود.

 بحرانی که سال ۷۶ هم مقام معظم رهبری درباره آن اندیشیده بودند. ایشان هنگام دیدار با زنان هرمزگانی عنوان کرده بودند: «واداشتن دختران کم سن و سال به ازدواج، حرکتی در جهت تضعیف زن و نادیده گرفتن حقوق اوست و قانون باید با آن مقابله کند.»

کارتون: پروانه ایزدخواست