چکیده: یکی از حقوق شهروندان، آرامش صوتی است، امازنگ خطر آلودگی صوتی تهران به صدا درآمدهاست.اطلاعات متوسط ایستگاه‌های ثابت سنجش صوت در تهران، نشان می‌دهد بیشتر مناطق شهر ازنظر آلودگی صوتی، بالاتر از حد مجاز قرار دارند. درحالی‌که آستانه تحمل آلودگی‌های صوتی برای انسان ۶۵دسی‌بل است، در بعضی از مناطق تهران آلودگی‌های صوتی تا ۹۱دسی‌بل رسیده است. آلودگی صوتی موجب از دست دادن قدرت شنوایی، وزوز گوش‌ها، اختلالات روانی، اختلال در خواب، رفتارهای تهاجمی و بیماری‌های قلبی می‌شود. رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌گوید: «موتورسیکلت‌های اسقاطی عمده آلاینده‌های صوتی شهر تهران است، اگر بتوانیم در تمام اتوبان‌ها و بزرگراه‌های داخل شهر از موانع ضد صوت استفاده کنیم و موتورسیکلت‌ها را جایگزین کنیم، بخشی عمده‌ای از آلایندگی صوتی شهر تهران کم خواهد شد». یک کارشناس محیط‌زیست، علاوه بر ایجاد مدیریت واحد و متخصص شهری، درخواست ورود قوه قضاییه را برای حل بحران آلودگی تهران را دارد.

  • یک شهروند: پنجره‌های دوجداره هم حریف صدای ماشین‌ها و موتورسیکلت‌ها نمی‌شود. صدای خیابان رسماً وسط خانه است.
  • رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست: موتورسیکلت‌های اسقاطی عمده آلاینده‌های صوتی شهر تهران است.
  • یک کارشناس محیط‌زیست: قوه قضاییه جمهوری اسلامی ایران بر اساس قانون هوای پاک می‌تواند به مسئله آلودگی محیط‌زیست در تهران ورود کند.

آلودگی صوتی، حضور امواج ناخواسته‌ای است که در شرایط مکانی و زمانی ویژه‌بر فعالیت موجودات زنده به‌ویژه انسان تأثیر گذاشته و می‌تواند عوارض متعدد جسمی، روحی و به‌خصوص اختلال در اعصاب شنوایی را ایجاد کند. یکی از راهکارهای مؤثر در کاهش سروصدای ناخواسته و آلودگی صوتی، استفاده از گیاهان است. استفاده از گیاهان تنها برای کاهش تراز صدا در فرکانس‌های بالا مؤثر است. ۱۱ نقطه شهر تهران این روزها درگیر آلودگی صوتی است. سازمان حفاظت محیط‌زیست و مدیریت شهری تهران اعم از شورای شهر و شهرداری‌ها مسئول رسیدگی به این موضوع هستند.

عادت کرده‌ایم
صندلی پلاستیکی جلوی بقالی خود گذاشته و استکان چایی در دست دارد، هم‌زمآن‌که یک قلوب از چای راهورت می‌کشد، می‌گوید: «دیگر به صدای نشستن و بلند شدن هواپیماها عادت کرده‌ایم. یک‌شب صدای غرش هواپیما را نشونم خوابم نمی‌برد. از وقتی پروازهای خارجی به بیرون شهر رفته، صداها کمتر شده؛ ولی هنوز شب‌ها بارها صدای بلند شدن و نشستن هواپیما می‌آید». پیرمرد خیلی سال است ساکن منطقه مهرآباد است و هنوز پنجره‌های خانه‌اش را دوجداره نکرده و معتقد است این کار فایده‌ای ندارد.

سعی دارد شکم جلوآمده‌اش را با مانتوی جلوبازش بپوشاند، می‌گوید: «صدای ماشین‌ها و موتورسیکلت‌ها خیلی اذیت می‌کند. خانه ما کنار اتوبان است و بااینکه پنجره‌ها را دوجداره کرده‌ایم، بازهم صدا می‌آید، البته خواهرم خانه‌اش نزدیک بزرگراه است صدای خیابان رسماً وسط خانه است». زن باردار نزدیک اتوبان صدر زندگی می‌کند و برنامه دارند خانه را بفروشند و به منطقه‌ای ساکت‌تر بروند.

اگر بتوانیم در تمام اتوبان‌ها و بزرگراه‌های داخل شهر از موانع ضد صوت استفاده کنیم که حدود ۲۵ الی ۳۰ درصد گذاشته‌شده و موتورسیکلت‌ها را جایگزین کنیم، بخشی عمده‌ای از آلایندگی صوتی شهر تهران کم خواهد شد

«تهران دیگر جای زندگی نیست. شب‌ها از صدای ساختمان‌سازی همسایه آسایش نداریم و روزها از صدای تیک‌آف هواپیما و رفت‌وآمد موتورسیکلت‌های پرسروصدا. آلودگی هوا هم که جای خود دارد». محمد ۵ سال است به دلیل شرایط مالی به منطقه مهرآباد نقل‌مکان کرده و به فکر مهاجرت از ایران است. می‌گوید: «ایران دیگر جای زندگی نیست. شرایط هرروز بدتر می‌شود».

۸۰ درصد موتورسیکلت‌های کشور اسقاطی است
عیسی کلانتری، رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست در مورد علل آلودگی صوتی به همستان می‌گوید: «بخش اصلی آلودگی صوتی در بزرگراه‌ها است. شهرداری قرار است به این موضوع رسیدگی کند که این کار در حال انجام است. قرار است به‌تدریج اطراف بزرگراه‌ها را دستگاه‌های ضد صوت بگذارند و قطعاتی شبیه شیشه که ترکیبی از پلی‌اتیلن دارد را نصب کنند. بخش دیگر آلودگی مربوط به موتورسیکلت‌های اسقاطی است که باید جایگزین شوند».

به گفته او، امروز ۸۰ درصد موتورسیکلت‌های کشور اسقاطی هستند و باید طبق قانون اسقاط شوند، ولی به دلایل اجتماعی این کار انجام نمی‌شود؛ زیرا دارندگان موتورسیکلت‌های اسقاطی مشکلات مالی برای جایگزینی دارند و این مشکل در بخش کلان نیز وجود دارد.

به گفته او، از حدود ۱۱ میلیون دستگاه موتورسیکلت موجود، ۹.۵ میلیون دستگاه آن اسقاطی است. کلانتری می‌گوید: «موتورسیکلت‌های اسقاطی عمده آلاینده‌های صوتی شهر تهران است، یعنی اگر بتوانیم در تمام اتوبان‌ها و بزرگراه‌های داخل شهر از موانع ضد صوت استفاده کنیم که حدود ۲۵ الی ۳۰ درصد گذاشته‌شده و موتورسیکلت‌ها را جایگزین کنیم، بخشی عمده‌ای از آلایندگی صوتی شهر تهران کم خواهد شد».

یکی دیگر از راه‌های کاهش آلودگی صوتی، ایجاد فضای سبز است؛ که اجرای آن‌هم در تهران چندان ساده نیست.

کلانتری می‌گوید: «شهرداری تهران تا جایی که ممکن بوده، فضای سبز ایجاد کرده است. باوجوداینکه تهران یک منطقه کم آب است، سرانه فضای سبز در آن بد نیست. تا آنجایی که در حاشیه شهرها و حاشیه مناطق صوت خیز به‌خصوص اطراف اتوبان‌ها تا حد ممکن فضای سبز ایجادشده است؛ اما بیش از این، امکان توسعه فضای سبز در تهران وجود ندارد؛ زیرا تأمین آب سخت است و لوله خالی در داخل شهر وجود ندارد.»

به گفته او، یکی از مشکلات عمده تهران برای تأمین آب، کاربرد آب سطح شهر تهران برای فضای سبز است، درنتیجه در جنوب شهر آب زیرزمینی تأمین نمی‌شود و نشست می‌کند.

بخشی از آلودگی صوتی مربوط به حمل‌ونقل و تردد وسایل نقلیه است و بخش دیگر مربوط به آلودگی‌های ناشی از کارهای ساختمانی است

کلانتری می‌گوید: «ممکن است عده‌ای بگویند ما آب فضای سبز را از فاضلاب‌های شهر تأمین می‌کنیم. این درست است، ولی از آن‌طرف همین فاضلاب‌های شهر تأمین‌کننده منابع کسری زیرزمینی آب تهران است. در جنوب شهر به دلیل عدم تأمین، زمین نشست می‌کند. در حقیقت ما سعی داریم یک مشکل را با ایجاد یک مشکل دیگر حل کنیم. تهران محدودیت منابع آبی دارد و بیش از این آب برای تأمین فضای سبز تهران به‌صورت گسترده موجود نیست. درعین‌حال، گسترش فضای سبز در مناطقی که آلودگی صوتی وجود دارد، انجام نمی‌شود؛ یعنی محل توسعه فضای سبز تهران کوه‌هاست، درحالی‌که آنجا آلودگی صوتی نداریم».

یکی از مناطق آلوده صوتی، اطراف فرودگاه مهرآباد است. کلانتری، در مورد عدم جابه‌جایی فرودگاه مهرآباد از داخل شهر تهران می‌گوید که دستور این کار صادرشده است، ولی فعلاً به دلیل عدم تأمین منابع مالی امکان این کار وجود ندارد.

الهام کریمی، کارشناس آلودگی صوت سازمان حفاظت محیط‌زیست، یکی از کارشناسانی است که می‌تواند در خصوص طرح‌های اصلاحی سازمان در موضوع آلودگی صوتی اظهارنظر کند، اما در تماس همستان با او، اعلام کرد به وی دستور داده‌شده مصاحبه نکند؛ عیسی کلانتری در واکنش به این نظر، می‌گوید: «من چنین خبری ندارم».

درختان سد دفاعی صدا
هرروز دستگاه‌های سنجش آلودگی صوتی، مناطقی را نام می‌برند که وضعیت آلودگی صوتی در آن به مرحله خطرناک رسیده است.

زهرا صدراعظم نوری، نماینده شورای شهر تهران، می‌گوید: «آلودگی صوتی در سطح شهر تهران بسیار زیاد است؛ اما به‌اندازه آلودگی هوا موردتوجه قرار نمی‌گیرد. بخشی از آلودگی صوتی مربوط به حمل‌ونقل و تردد وسایل نقلیه است و بخش دیگر مربوط به آلودگی‌های ناشی از کارهای ساختمانی است. البته آلودگی ساختمانی موقت است و تنها در زمان ساخت آلودگی تولید می‌شود.»

او با اشاره به مصوبات شورای شهر تهران، می‌گوید: «سازندگان باید ملزم شوند که از ژنراتورهای دارای گواهینامه استفاده کنند و میزان صدای آن‌ها باید استاندارد و کنترل‌شده باشد تا آلودگی را به حداقل برساند؛ اما آلودگی وسایل نقلیه و تردد آن‌ها اجتناب‌ناپذیر است».

او در ادامه می‌افزاید: «موضوعات موردبحث در کمیته محیط‌زیست شورای شهر، حول ۲ الی ۳ محور بود. افزایش پوشش گیاهی معابر دارای آلودگی زیادتر در راستای صداگیری و کمک به تصفیه هوا و همچنین استفاده از دیوارهای صوتی در مناطق پرتردد که سرعت نیز زیاد است، مانند بزرگراه‌ها.»

به گفته او استفاده از آسفالت متخلخل برای کنترل صدا مؤثر است. البته او می‌گوید که مواد آسفالت متخلخل چندان در دسترس نیست و باید از طریق واردات تأمین شود که در شرایط تحریم امکان آن وجود ندارد و پرهزینه است.

صدراعظم نوری با اشاره به وضعیت فضای اطراف فرودگاه مهرآباد می‌گوید: «در محدوده فرودگاه مهرآباد، مشکل آلودگی صوتی بیشتر است. البته با انتقال پروازهای خارجی به فرودگاه امام، تعداد پروازها کاهش پیداکرده است؛ ولی مادامی‌که فرودگاه فعالیت می‌کند، طبیعتاً آلودگی صوتی نیز وجود دارد. حال باید با پوشش گیاهی بخشی از آن را کنترل کرد. متأسفانه امکان ایجاد عایق به دلیل وسعت سایت، وجود ندارد.»

به گفته او، امکان انتقال پروازهای داخلی که از فرودگاه مهرآباد انجام می‌شود، در شرایط فعلی وجود ندارد؛ مگر آن‌که در برنامه‌ریزی‌های آتی بتوان این موضوع را در نظر گرفت.

عضو شورای شهر تهران در مورد مشکلات توسعه شهر در حوزه آلودگی صوتی می‌گوید: «اگر توسعه شهر یک توسعه بی‌رویه باشد و بر اساس طرح تفضیلی و جامع نباشد، این اتفاقات رخ می‌دهد. بسیاری از خانه‌های مسکونی در اطراف فرودگاه مهرآباد، در محدوده‌ای قرار دارد که درگذشته اصلاً بافت مسکونی نبوده و به‌تدریج سکونت در آن شکل‌گرفته است. طبیعتاً این ساخت‌وسازها با سلامت مردم در تعارض است. رسیدگی به این موضوع در اختیار شورای شهر نیست؛ زیرا تحت نظر سازمان هواپیمایی کشوری است. ما از شهرداری خواسته‌ایم که در این راستا اقدام کند و شهردار «منطقه ۹» اقداماتی انجام داده، اما این اقدامات باید در حدی که امکانش وجود دارد، توسعه پیدا کند؛ زیرا هرجایی را نمی‌توانیم به‌سرعت سبز کنیم و موضوع تأمین آب را نیز باید در نظر گرفت. همچنین توسعه فضای سبز، به شکلی باشد که در پروازها نیز اخلال ایجاد نکند.»

به دلیل اهمیت بحث، این نماینده شورای شهر تهران، موضوع را از شهرداری «منطقه ۹» پیگیری کرد و در تماس با همستان، می‌گوید: «با پیگیری‌های انجام‌شده، شهرداری منطقه ۹، اعلام کرد که به‌طور جداگانه در مساحت‌های ۱۹۰ و ۱۰۰ هکتار را جنگل‌کاری کرده است؛ اما امکان جنگل‌کاری در محدوده باند وجود ندارد؛ زیرا موجب تجمع پرندگان شده و برای فرود و خروج هواپیماها اختلال ایجاد می‌شود.»

او ادامه می‌دهد: «طبق مذاکراتی که با فرودگاه شده، درخواست انجام اقدامات لازم برای رفع مشکل شده است؛ اما امکان جابه‌جایی به دلیل نبود سایت مناسب وجود ندارد و درعین‌حال، بسیار پرهزینه خواهد بود.»

صدراعظم نوری، با اشاره به سال ساخت و افتتاح فرودگاه در ۱۳۱۷، می‌گوید: «در آن زمان اصلاً ساخت‌وساز مسکونی در آن محدوده وجود نداشته و با توسعه شهر، تعارض فعلی شکل‌گرفته است؛ اما طی مذاکراتی که شرکت هواپیمایی با شهرداری منطقه داشته، قرار است پروازی بعد از ساعت ۱۲ شب انجام نشود، مگر در مواردی که تأخیر وجود داشته باشد. همچنین قرار است پروازهای کیش و قشم که پرتعداد است، به فرودگاه امام منتقل شود.»

اعلام‌جرم قوه قضاییه علیه مدیریت شهری
علی‌رغم تأکیداتی که در حوزه محیط‌زیست وجود دارد، اما در برنامه‌ها، اقدامات عملیاتی دیده نمی‌شود و راهکارها یا فاقد ضمانت اجرایی است و یا در نیمه‌راه رها می‌شود.

محمدرضا محبوب فر، کارشناس محیط‌زیست و توسعه پایدار و عضو انجمن مخاطرات محیطی و توسعه پایدار ایران از شکل‌گیری آلودگی صوتی می‌گوید: «انتشار امواج صوتی در هوا به‌نحوی‌که کیفیت هوا را تغییر دهد و باعث افت شنوایی و کاهش سلامت شهروندان بشود، آلودگی صوتی نام دارد. آلودگی صوتی، بخشی از آلودگی هوا است. یکی از جنبه‌های آلودگی هوا علاوه بر حضور مواد شیمیایی، ذرات گردوغبار و بسیاری از گازهای خطرناک، آلودگی صوتی است. انتشار صوت در هوا، موجب آلودگی هوا و آلودگی صوتی می‌شود. آلودگی صوتی در بعضی از مناطق شهر تهران از حد آستانه شنوایی شهروندان فراتر رفته است. نوک‌تیز حملات آلودگی صوتی به سمت ترافیک، افزایش حمل‌ونقل عمومی و تردد ماشین‌های شخصی است. رتبه دوم آلودگی صوتی به دلیل ساخت‌وسازها و برج‌سازی‌ها است. فرم کاربری‌ها و ساختمان‌هایی که در منطقه است، متأسفانه آلودگی صوتی را تشدید کرده است.»

راهکارهایی که در خصوص کاهش آلودگی هوا و کاهش آلودگی صوتی نه‌تنها در کلان‌شهر تهران، بلکه بسیاری از شهرهای بزرگ کشور مطرح‌شده است، تکراری و شعاری هستند و ضمانت اجرایی ندارند.»

به گفته او، راهکارها برای کاهش آلودگی صوتی همان راهکارهایی است که در خصوص کاهش آلودگی هوا مطرح می‌شود.

محبوب فر، با اشاره به ارگان‌های مقصر در افزایش آلودگی صوتی در سطح شهر تهران، می‌گوید: «مدیریت شهری در تهران مقصر نخست در آلودگی هوا و آلودگی صوتی است. متأسفانه مدیریت شهری در تهران فاقد بخش تخصصی لازم و افراد لایق است که به مسائل ملی ازجمله آلودگی هوا و آلودگی صوتی و بسیاری از آلودگی‌های محیط‌زیستی به‌صورت فراجناحی، فرا باندی و فرا سیاسی نگاه کنند. مهم‌ترین مسائل جامعه که مسائل و موضوعات ملی است، از نگاه سیاسی، باندی و جناحی کاملاً باید جداسازی شود. راهکارهایی که در خصوص کاهش آلودگی هوا و کاهش آلودگی صوتی نه‌تنها در کلان‌شهر تهران، بلکه بسیاری از شهرهای بزرگ کشور مطرح‌شده است، تکراری و شعاری هستند و ضمانت اجرایی ندارند.»

او با اشاره به وضعیت شهروندان در روزهای آلوده، می‌گوید: «در مدتی که تهران شاهد آلودگی گسترده هوا بود، بیش از ۲۰ هزار نفر به دلیل افزایش بیماری‌های تنفسی و بروز بیماری‌های مرتبط به آلودگی هوا به مراکز بهداشتی و درمانی مراجعه کردند. این‌ها صدماتی است که مدیریت شهری طی ناکارآمدی و قصور بر پیکره سلامت عمومی مردم وارد می‌کند. این آسیب‌های جنبه طلب دیه دارد. از بین این ۲۰ هزار نفر، تعدادی فوت کردند. بررسی آمار فوتی‌های بهشت‌زهرا نشان می‌دهد که آمار فوتی‌ها بر اساس آلودگی هوا نسبت به سال‌های قبل افزایش پیداکرده است. این فوتی‌ها قتل شبه عمد شهروندان محسوب می‌شود و شهروندان تهرانی می‌توانند به قوه قضاییه مراجعه کرده و علیه مدیریت شهری در تهران اعلام‌جرم کنند.»

این کارشناس محیط‌زیست در خصوص اصلاح شرایط شهر و مدیریت درست شهری دو راهکار ارائه می‌دهد و می‌افزاید: «اولاً یک مدیریت واحد شهری در تهران در اسرع وقت ایجاد شود و افرادی مدیریت را بر عهده بگیرند که به‌هیچ‌عنوان جز گروه‌های سیاسی، جناحی و وابستگان دولت نباشند و صرفاً کارشناسان، متخصصان شهری، مدیریت بحران و محیط‌زیست در آن حضورداشته باشند و شهرداری، شورای شهر و سایر ارگان‌ها بر عملکرد این مدیریت واحد شهری نظارت داشته باشند. متأسفانه راهکار اول با وضعیتی که در مدیریت شهری در تهران حاکم است و با گرایش‌های باندی، جناحی و سیاسی موجود، بعید است به‌زودی در تهران اتفاق بیافتد».

محبوب فر در ادامه می‌گوید: «راهکار دوم آن است که قوه قضاییه بر اساس قانون هوای پاک به مسئله آلودگی محیط‌زیست در تهران ورود کند. یکی از جنبه‌های آلودگی محیط‌زیست در تهران، آلودگی‌های صوتی است. بر اساس اخبار دریافتی از قوه قضاییه، چندین شعبه قضایی صرف پرداختن به موضوعات محیط‌زیستی در تهران ایجادشده و دادستان شهر تهران قول مساعد داده که به مسئله آلودگی هوا و آلودگی صوتی وارد شود.»

او از قوه قضاییه درخواست کرد بر اساس قانون اساسی که هرگونه آلودگی محیط‌زیست را ممنوع کرده و حفظ محیط‌زیست را بر مردم واجب دانسته، عمل کند. این کارشناس محیط‌زیست می‌گوید: «قانون اسلامی در خصوص قانون آلودگی محیط‌زیست ازجمله قانون آلودگی هوا و آلودگی صوتی بسیار پیشرفته است. قوه قضاییه باید در این راستا به مسئله ورود کرده و علیه مدیریت شهری در خصوص این قصور و تعلل مدیریت شهری اعلام‌جرم کند».