چکیده: بوی نامطبوع دو سال پی‌درپی است که در اواخر پاییز و اوایل زمستان مشام تهرانی‌ها را می‌آزارد و هنوز بعد از دو سال باوجود این‌که سناریوها و فرضیات مختلفی از این‌سو و آن‌سو به گوش می‌رسد، منبع قطعی برای آن به عموم مردم اعلام‌نشده است. سایت دفن زباله آرادکوه، مرکاپتان، گازهای شیمیایی کارخانه‌ها، ترکیدگی لوله‌های فاضلاب همه از متهمان این موضوع هستند و به‌تازگی سوخت مازوت هم به آن‌ها اضافه‌شده است. سوختی که به گفته زهرا صدراعظم نوری، احتمالاً دلیل قطعی ایجاد بو است و با قطع مصرف آن از سوی کارخانه‌ها و پالایشگاه‌ها، بوی نامطبوع دیگر به مشام تهرانی‌ها نخواهد رسید.

  • طیبه سیاوشی: بو قطعاً از آرادکوه است.
  • محمد رستگاری: نتیجه قطعی را به اطلاع عموم خواهیم رساند.
  • محمد زارع: بوی نامطبوع هیچ ارتباطی با زلزله ندارد.
  • زهرا صدراعظم نوری: منشأ بو، سوخت مازوت بود.

سال ۹۷ وقتی برای اولین بار بوی نامطبوعی به مشام تهرانی‌ها رسید در ابتدا آن را جدی نگرفتند؛ اما کمی بعدتر متوجه شدند که بو تمام و قطع شدنی نیست و در نقاط زیادی از شهر استشمام می‌شود. خبر وجود بوی نامطبوع در تهران بلافاصله به اخبار سرا سری و گوش مسئولان و متخصصآن‌هم رسید تا حداقل به یک سؤال جواب داده شود: منبع این بوی نامطبوع کجا بود؟

اما باوجود تمام فرضیاتی که مطرح شد و تمام متهمان این پرونده، ماجرا به نتیجه نرسید تا یک سال بعد دوباره در تهران استشمام شد؛ آن‌هم نه مثل سال قبل تنها یک‌بار، بلکه تهران در سال ۹۸ حداقل چهار روز میزبان این مهمان ناخواسته بود که هنوز هم بعد از یک سال مشخص نشده بود که سروکله‌اش از کجا پیدا شد.

دوباره فرضیاتی که سال قبل مطرح‌شده بود روی میز آمد. مجموعه آرادکوه، ترکیدگی لوله‌های فاضلاب در میدان انقلاب، مرکاپتان، صنایع گوگردی جنوب شهر، پدیده اینورژن و… همه و همه فرضیاتی بودند که توسط مسئولان مطرح شد. اما مردم تهران از فرضیه دیگری که معلوم نبود از کجا آمده هم ترسیده بودند؛ نکند این بوی نامطبوع نشانه فعالیت‌های گسل زلزله باشد؟ فرضیه‌ای که توسط کارشناسان امر، تکذیب شد.

آرادکوه قطعاً منشأ بوی نامطبوع بود؟
آرادکوه، یکی از فرضیات مطرح‌شده دراین‌باره بود. مجموعه‌ای که سالیان سال به‌عنوان محل دفن زباله‌های شهر تهران شناخته می‌شود. برخی آرادکوه را متهم اصلی انتشار بوی بد در تهران معرفی کردند که طیبه سیاوشی، نماینده مجلس شورای اسلامی یکی از آنان بود. سیاوشی به نقل از یکی از مدیران سازمان محیط‌زیست دراین‌باره به روزنامه شهروند گفته بود: «این بو قطعاً از آرادکوه است. من و دیگر نمایندگان تهران‌ هم که دو بار برای بازدید به سایت آرادکوه رفته بودیم، دقیقاً همین بو را استشمام کردیم. بویی که در مسیر فرودگاه بین‌المللی می‌آید هم دقیقاً همین بو است. یکی از مسئولان سازمان محیط‌زیست به من گفت که هرگاه باد تهران از شرق به غرب می‌وزد، بو را از سمت آرادکوه می‌آورد.»

سیاوشی به نقل از منبعی آگاه دلیل ایجاد بو توسط این سایت را پر شدن بیش از ظرفیت دانسته بود و گفته بود: «سازمان محیط‌زیست به دنبال محل جدیدی برای دپوی زباله است. شیوه دفن زباله در ایران سنتی است و مسئولان سازمان محیط‌زیست می‌گویند به دلیل تحریم‌ها، نمی‌توانند تجهیزات جدید برای دپوی صنعتی وارد کنند. به گفته آن‌ها، تا قبل از تحریم‌ها، این سازمان با کشورهایی مانند کره جنوبی برای واردات تجهیزات قرارداد داشته؛ اما این قراردادها لغو شده و بنابراین محل جدید دپوی زباله هم سنتی خواهد بود.»

اما زهرا صدراعظم نوری، رئیس کمیسیون سلامت و محیط‌زیست شورای شهر تهران ضمن رد این موضوع به همستان می‌گوید: «در ابتدا توجه‌ها به سمت آرادکوه هدایت شد؛ درحالی‌که آراد کوه از دهه ۴۰ فعال است و در آنجا تلاش می‌شود تا تمام موازین بهداشتی رعایت شود. اگر منبع این بو واقعاً آرادکوه باشد، در طول سال هم باید این بو منتشر شود و در همان محدوده سایت و اطراف آن شدیدتر باشد، ضمناً باید در فصل تابستان بو خیلی شدیدتر شود و حتی اجازه نفس کشیدن هم به کسی ندهد.»

صدراعظم نوری ادامه می‌دهد: «بعضی هم در پی این بودند که با طرح این موضوع این فرضیه را دنبال کنند که محل دفن پسماند باید از آرادکوه منتقل شود که حرف دقیق و کارشناسی شده‌ای نیست.»

بوی گوگرد از وقوع زلزله خبر می‌داد؟
دراین‌بین، عدم شفاف‌سازی و ارائه پاسخ قطعی توسط مسئولان و تقاضای مردم برای دانستن حقیقت، موجب داغ شدن بازار شایعات شد. شایعاتی که به نگرانی مردم درباره انتشار این بو دامن زد و این فرضیه را مطرح کرد که این بو ناشی از فعالیت گسل زلزله‌هاست. ادعایی که توسط متخصصان به‌طورجدی تکذیب شد.

محمد زارع، زلزله‌شناس و عضو فرهنگستان علوم در گفت‌وگو با همستان می‌گوید: «بر اساس هیچ شواهدی نمی‌توان این بو را به فعالیت گسل‌ها ارتباط داد و این مطالب به لحاظ علمی هیچ مبنایی ندارد.»

به عقیده زارع برای این‌که ارتباط این بو با زلزله مشخص شود، ابتدا باید منبع انتشار آن را پیدا کرد و اگر ادعا می‌شود بو ناشی از زلزله است، باید به یک گسل فعال مربوط باشد؛ اما در حال حاضر در شهر تهران گسل فعالی وجود ندارد؛ حتی گازی که قبل از وقوع زلزله ساطع می‌شود هم گاز رادون است که با طول عمر ۴ روز مهم‌ترین شاهد برای وقوع زلزله است.

بالاخره منبع اصلی بوی نامطبوع تهران چه بود؟
محمد رستگاری، معاون نظارت و پایش محیط‌زیست استان تهران که پیش‌ازاین گفته بود در لحظه انتشار بو هیچ منبع خطرناکی شناسایی نشده بود و باید برای مشخص کردن منشأ و عامل گاز باید منشأ آن را یافت، در گفت‌وگو با همستان می‌گوید: «در حال حاضر تیمی دانشگاهی مشغول کار کردن روی این موضوع است و هر وقت کاملاً به نتیجه برسد، آن را به اطلاع عموم خواهیم رساند.»

 بااین‌وجود زهرا صدراعظم نوری، رئیس کمیسیون سلامت، محیط‌زیست و خدمات شهری شورای شهر تهران، در گفت‌وگو با همستان در این رابطه توضیح می‌دهد: «این بو در مقاطع خاصی احساس می‌شد، مثلاً وقتی جریان هوا ساکن بود و وارونگی دما وجود داشت یا زمانی که بارندگی بود و هوا مرطوب می‌شد، در برخی نقاط بوی گندیدگی و بویی شبیه ترکیبات سولفور و گوگرد به مشام می‌رسید، درنتیجه بر این اساس مطالعاتی انجام گرفت و در حوزه مدیریت شهری با همکاری دانشگاه و برخی مراکز دیگر این موضوع را پیگیری و سناریوهای مختلفی مطرح شد.»

او ادامه می‌دهد: «گاوداری‌های متعدد در جنوب تهران، فاضلابی که در جنوب تهران از طریق کارخانه‌ها به نهرها ریخته می‌شود و آرادکوه که احتمال آن خیلی ضعیف بود، و سناریوهای مشابه موردبررسی قرار گرفت؛ اما موضوع دیگری هم وجود داشت که ممکن است عامل بوی بدهوا مازوت باشد. ماده‌ای که توسط کارخانه‌ها و پالایشگاه‌ها به عنوان سوخت مورداستفاده قرار می‌گیرد.»

صدراعظم نوری بابیان این‌که با بررسی‌های انجام‌شده تأثیر سناریوهای دیگر چندان مثبت نبود، توضیح می‌دهد: «درنهایت بااطلاع رسانی‌هایی که از طریق سازمان حفاظت از محیط‌زیست انجام گرفت، تقریباً نتیجه این بود که این بو که بعضی‌اوقات و در زمان‌هایی که رطوبت بیشتر است، احساس می‌شود، ناشی از مازوت است و با پیگیری‌هایی که انجام گرفت، نتیجه این شد که استفاده از مازوت جایی که امکان دارد محدودشده و برای آن از جایگزین استفاده شود؛ چراکه میزان گوگرد موجود در مازوت بالاست و هم باعث آلودگی هوا می‌شود و هم باعث بوی نامطبوع.»

این عضو شورای شهر اضافه می‌کند: «علت این موضوع هم این بود که در زمستان با توجه به سردی هوا احتمال افت فشار گاز وجود داشت و ممکن بود که گاز خانگی قطع شود؛ به همین دلیل کارخانه‌ها، پالایشگاه‌ها و نیروگاه‌ها مازوت را جایگزین کرده بودند اما با توجه به ماجرایی که ایجاد کرد و آلودگی که هم دارد دیگر خواسته شد از مازوت استفاده نشود و قطع شد.»

حالا باید منتظر ماند و دید که با از راه رسیدن دوباره فصل سرما و وارونگی دما، باوجود قطع شدن مصرف مازوت، بوی بدبار دیگر مهمان تهرانی‌ها می‌شود یا خیر.