چکیده: حضورشان در شهر کم‌تر از گذشته به چشم می‌آید. آخرین بار که هرکدام از ما عابری را با عصای سفید دیده‌ایم چه زمانی بوده است؟ خیابان‌های تهران برای تردد تند خودروها طراحی‌شده است. در تمام این سال‌ها به‌جای آن‌که پیاده‌روهای شهر عریض شود، به طول اتوبان‌ها و بزرگراه‌ها افزوده شد. در این میان، برجستگی‌های کف‌پوش‌های زردرنگ میان پیاده‌روها زیر پای عابران هرروزه شهر، صاف شد و به‌تدریج صاحبان خطوط هم پایشان را از شهر بریدند و گوشه‌نشین شدند. حالا دیگر برخی مدیران یادشان می‌رود در بهسازی دوباره پیاده‌روها کف‌پوش‌های شیاری را برای تردد ساده‌تر افراد دارای معلولیت استفاده کنند.

  • یک فرد دارای معلولیت: راه‌های زیادی وجود دارد که یک فرد دارای معلولیت، امکان و شرایط رفتنش را ندارد. راه‌هایی که مسدود است.
  • مدیرعامل انجمن دفاع از حقوق معلولان شهرداری و شورای شهر برای جلب رضایت معلولان، به گفتاردرمانی روی آورده‌اند. اگر فعالیت عملی قابل‌توجهی انجام‌شده، بگویند چه تعداد خیابان امن و مناسب برای افراد دارای معلولیت ایجاد کرده‌اند.
  • مدتی پیش فیلمی منتشر شد که نشان می‌داد در مناسب‌سازی یکی از پیاده‌روهای منطقه‌ای در مرکز شهر افراد دارای معلولیت فراموش‌شده‌اند. هرچند معاونت عمرانی شهرداری تأکید کرد که معبری بدون توجه به نیاز معلولان ساخته نمی‌شود؛ اما حقیقت این بود که در سطح محلات این اتفاقات تکرار شده است.

باوجود آن‌که تصمیم‌گیران شهری در برنامه‌های اعلامی و سخنرانی‌هایشان به موضوع مناسب‌سازی مبلمان شهری برای استفاده عموم شهروندان که افراد دارای معلولیت بخشی از آن محسوب می‌شوند، حساس هستند؛ اما در عمل نمی‌توان ردی از آن را دید.

مهدی صالحی، مدیرکل معماری و ساختمان معاونت شهرسازی، در مورد اقداماتی که برای مناسب‌سازی معابر تاکنون انجام‌شده، می‌گوید: «تکالیف ما الزاماً حجمی نیست. قانون مناسب‌سازی که ابلاغ نیز شده است، اعلام می‌کند که «هر فعالیتی در حوزه شهر انجام می‌شود، باید به موضوع مناسب‌سازی توجه کند. اگر معبری ساخته یا ساختمانی احداث می‌شود، باید قانون را رعایت کرده باشد و فضای ایجادشده برای حضور معلولان مناسب باشد.» اما ساختمان‌ها، ایستگاه‌های مترو و پارک‌هایی وجود دارند که درگذشته احداث‌شده و باید در یک بازه زمانی مناسب برای حضور معلولان اصلاح شوند که در بودجه‌ریزی‌های سنواتی، این موضوع پیش‌بینی‌شده است.»

او می‌گوید:‌ «شهرداری از سال ۹۶ تکالیف حجمی برای این موضوع تعریف کرده است. به‌طور مثال در سال ۹۶، یک بوستان، دو معبر و دو ساختمان و در سال بعد، به دو بوستان، دو معبر و چهار ساختمان به ازای هر منطقه شهرداری باید مناسب‌سازی انجام می‌شد. سازمان‌هایی مانند میادین میوه و تره‌بار که مراجعان زیادی از سمت شهروندان دارند، هرسال تکالیفی برای مناسب‌سازی معلولان داشته‌اند؛ البته به دلیل وسعت کار، شاید به‌سرعت این تغییرات در شهر مشاهده نشود. واقعیت آن است که با توجه به حجم شهر، ما با نقطه ایده آل فاصله زیادی داریم. شاید حداکثر طی سه سال بتوان تمام بوستان‌ها یا ساختمان‌ها را مناسب‌سازی کرد؛ اما برای معابر تمامی شهر یا ایستگاه‌های مترو و اتوبوس، زمان بیشتری نیاز است. برنامه جامع اقدام برای برنامه‌ریزی در این حوزه تدوین‌شده که بر اساس آن، زمان‌بندی‌های لازم برای مناسب‌سازی بوستان‌ها، ساختمان‌ها و دسترس‌پذیر کردن ایستگاه‌های مترو و اتوبوس پیش‌بینی‌شده است.»

صالحی می‌گوید: «در حوزه معابر نیز آن را دسته‌بندی کرده‌ایم. معابر پرتردد و مهم، اولویت ما هستند و خیابان‌های داخلی که عبور پیاده در آن‌ها کمتر است، شاید در اولویت‌های بعدی قرار گیرند. همچنین مناسب‌سازی معابر، پیچیدگی‌های خاص خود را دارد. ممکن است در یک خیابان، نیاز به استفاده از شیاری برای افراد نابینا نباشد؛ اما آنچه مهم است، ایمن‌سازی آن معبر برای استفاده افراد دارای معلولیت است؛ این‌که به‌راحتی در معبر رفت‌وآمد و احساس امنیت کنند و بی‌خطرسازی در آن معابر ایجادشده باشد.»

سپهر، به دلیل ناتوانی حرکتی، از عصا استفاده می‌کند، اما راه رفتن در پیاده‌رو برایش چندان ساده نیست. چنان‌که می‌گوید: «راه‌های زیادی در شهر وجود دارد که راهش را سد می‌کنند و باید راه دورتری را انتخاب کند که چندان با بنیه بدنی او سازگار نیست، به این مورد، وجود پل‌های عابر پیاده و یا بندآوردن پیاده‌رو توسط میله‌های آهنی که حفاظی است برای ممانعت از تردد موتور را هم باید اضافه کرد. با این توضیح که موتور راه فرار دارد، اما ما، نه.»

یوسف حجت، سرپرست معاونت حمل‌ونقل و ترافیک نیز در خصوص این‌که چرا هنوز ابلاغیه حذف نرده‌های فلزی از معابر اجرایی نشده است، می‌گوید: «در بسیاری از معابر این موضوع اجرایی نشده؛ اما در برخی نقاط نیز هنوز نرده‌ها را مشاهده می‌کنیم که طی چند ماه آینده می‌توان گفت این بخشنامه به‌طور کامل اجرایی خواهد شد.»

مدیرکل معماری و ساختمان معاونت شهرسازی افراد دارای معلولیت را به چند دسته با نیازهای مختلف تقسیم می‌کند و می‌گوید: «افراد دارای معلولیت نیازهای متفاوتی در شهر‌ دارند. برخی از آن‌ها نابینا هستند، برخی ناشنوا و برخی دیگر نیز محدودیت‌های حرکتی دارند، اما در مناسب‌سازی باید به همه این افراد توجه داشت. طبق برنامه قرار است در تقاطعی که پیش‌تر از کف‌پوش‌های سکه‌ای استفاده می‌شد، از سیستم‌های آلارم یا تابلوهای گویا استفاده کنیم. همچنین به کمک نرم‌افزارهایی، باید مشخص کنیم کدام مکان‌ها، ساختمان‌ها و معابر مناسب‌سازی شده‌اند و از طریق سامانه «تهران من» این نقاط جانمایی شده تا مشخص شود کدام‌یک از معابر، دسترس‌پذیرتر شده است.»

مناسب‌سازی مردود شد
باوجود برنامه‌ها و اقداماتی که مدیرکل معماری و ساختمان معاونت شهرسازی نام می‌برد، اما این فعالیت‌ها چندان به چشم جامعه معلولان نیامده است و آن را مناسب نمی‌دانند.

علی همت محمود نژاد، مدیرعامل انجمن دفاع از حقوق معلولان که خود دارای محدودیت حرکتی است، درباره مناسب‌سازی معابر شهری و میزان رضایت افراد دارای معلولیت رک و صریح می‌گوید که هیچ رضایتی از روند مناسب‌سازی مبلمان شهری در ایجاد دسترسی‌ها در میان جامعه معلولان وجود ندارد.

او می‌گوید: «متأسفانه مناسب‌سازی شهر به عملیاتی امکان‌ناپذیر تبدیل‌شده و افراد دارای معلولیت، به بسیاری از تجهیزات شهری مانند مترو، ایستگاه اتوبوس و پارک‌ها دسترسی ندارند و به دلیل مشکلاتی که در بسیاری از خیابان‌های اصلی به‌ویژه خیابان‌های فرعی وجود دارد، حضور معلولان در شهر را کمتر کرده است. شاید اقداماتی برای مناسب‌سازی انجام‌شده باشد، اما آن‌قدر نیست که ما تأثیراتش را در شهر تهران شاهد باشیم.»

او معتقد است که شهرداری و شورای شهر برای جلب رضایت معلولان، به اقدامات گفتاردرمانی روی آورده‌اند. اگر فعالیت عملی قابل‌توجهی انجام‌شده، بگویند چه تعداد خیابان امن و مناسب برای افراد دارای معلولیت ایجاد کرده‌اند.

محمود نژاد می‌گوید: «در حال حاضر در حوزه مناسب‌سازی فاصله زیادی با استانداردهای جهانی داریم و ما شاهد تبعیض ناروایی هستیم که همچنان در حق معلولان در خیابان‌های شهر وجود دارد. اقداماتی که گفته می‌شود برای مناسب‌سازی معابر انجام‌شده، دستکم در ۸۰ درصد خیابان‌ها اتفاق نیفتاده است. بخشنامه‌ها به‌درستی اجرایی نمی‌شود و مدیران، تنها حرف می‌زنند. واقعیت آن است که در دوره گذشته مدیریت شهری، تنها یک ورزشگاه مناسب معلولان ساخته شد و پس از احداث ورزشگاه قمر بنی‌هاشم در خیابان فدائیان اسلام که با استانداردهای درست، ۵۰۰ نفر معلول را در هر سانس پاسخگو بود، اقدام جدی دیگری در حوزه رفاه معلولان انجام نشد.» به گفته او، قرار بود این ورزشگاه در شرق، غرب و شمال تهران نیز احداث شود که این اقدام تاکنون انجام‌نشده است. چند بوستان نیز برای معلولان مناسب‌سازی شد؛ اما هنوز بوستان‌های زیادی هستند که برای افراد دارای معلولیت مناسب نیست.

مدیرعامل انجمن دفاع از حقوق معلولان می‌گوید: «با شعار، گفتاردرمانی و برنامه‌های غیرعملگرایانه، مناسب‌سازی ایجاد نمی‌شود. درحالی‌که مدیران مدعی هستند هیچ پروژه‌ای پیش از مناسب‌سازی برای معلولان به بهره‌برداری نمی‌رسد، همچنان شاهد افتتاح ایستگاه‌های مترویی هستیم که آسانسور ندارند.»

تکالیف بازهم بیشتر می‌شود
درحالی‌که تکالیف تعریف‌شده پیشین به سرانجام نرسیده است، اما قرار است تکالیف مناسب‌سازی شهرداری بازهم افزایش پیدا کند. بر اساس لایحه پیشنهادی، بودجه آن نیز برای سال آینده افزایش داشته است. صفا صبوری دیلمی، معاون عمرانی شهردار تهران می‌گوید: «۵۰۰ میلیارد تومان برای انجام پروژه مناسب‌سازی شهر برآورد هزینه شده که امیدواریم با قول مساعد اعضای شورای شهر این مهم تحقق یابد.»

به گفته او ۱۲ هزار کیلومتر پیاده‌رو در تهران وجود دارد و در یک بازه ۲۰ ساله می‌توان برای استانداردسازی این میزان پیاده‌رو اقدام کرد.

به گفته معاون شهردار تهران، در گام اول و تا پایان سال ۹۹ هدف‌گذاری شده تا ۵۰۰ کیلومتر از پیاده‌روهای پایتخت مناسب‌سازی شود و به هر منطقه گفته‌شده که طراحی برای ۴ کیلومتر از پیاده‌رو انجام شود.

صبوری با اشاره به این‌که بر اساس استانداردهای جهانی نیازی نیست همه پیاده‌روها به مسیر عبور معلولان مجهز شود، می‌گوید: «در سال ۹۹ تمام پیاده راه‌هایی که نیاز است برای معلولان کف‌پوش نصب شود، نصب خواهد شد. همچنین تمام ورودی و خروجی‌های خیابان‌ها که بر اساس استاندارد حتی نیازی به کف‌پوش هشدار ندارد را نیز به کف‌پوش نابینایان تجهیز خواهیم کرد.»

زهرا نژاد بهرام، عضو هیئت‌رئیسه شورای شهر تهران نیز درباره برنامه‌های ستاد مناسب‌سازی برای معابر پایتخت می‌گوید: «امسال ۴۴ بوستان، ۸ ساختمان و ۲ معبر در هر منطقه داشتیم که باید مناسب‌سازی می‌شد؛ البته معاونت اجتماعی و فرهنگی نیز اعلام کرده بود که باید در هر منطقه یک فرهنگسرا مناسب‌سازی شود.»

به گفته او، در ۲۲ منطقه تهران، مناسب‌سازی در حال انجام است و از طرف ستاد اصلی هم نظارت کافی صورت می‌گیرد. از سوی دیگر، باید تمام ایستگاه‌های مترو ظرف دو ماه آسانسور دار می‌شدند؛ البته طبق مزایده برگزارشده، فقط ۴۸ ایستگاه می‌توانند صاحب آسانسور شوند که تمامی این مسائل ناشی از مصوبات ستاد است و هر منطقه بودجه مشخص و خاص خود را دارد که زیر نظر معاونت عمرانی فعالیت می‌کند.

 نژاد بهرام با اشاره به این‌که نمی‌توان یک‌باره تمامی معابر شهر تهران را مناسب‌سازی کرد، می‌گوید: «تمامی این معابر به‌یک‌باره ساخته نشده‌اند که بتوان هم‌زمان همه را مناسب‌سازی کرد. بر اساس تکالیف پیش‌بینی‌شده در سال ۹۷ به‌طور مثال باید یک معبر مناسب‌سازی می‌شد که این تکلیف در سال ۹۸ به دو معبر افزایش پیدا کرد و هرسال این تکالیف افزایش پیدا می‌کند.»

مسئولان شهری از برنامه‌هایی می‌گویند که شهر را برای دسترس‌پذیر کردن معلولان مناسب می‌کند، اما این‌که در واقعیت چند درصد این برنامه‌ها و بخش‌نامه‌ها اجرایی می‌شود، مشخص نیست.

مدتی پیش محسن پورسیدآقایی، معاون وقت سازمان حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری تهران از ابلاغ بخشنامه‌ای در مورد حذف موانع فلزی پیاده‌روها، موانع پایانه‌های اتوبوس و تاکسی و بهسازی ایستگاه‌های BRT خبر داده بود؛ اما کافی است قدمی در شهر بزنید این موانع فلزی هنوز هم در شهر هستند. شاید برخی از مناطق به این ابلاغیه عمل کرده باشند؛ اما هنوز این موانع فلزی در بخش‌هایی از شهر مانع می‌شوند معلولان به خیابان‌ها بیایند.

نژاد بهرام، درباره این‌که چرا باوجود اراده در مناسب‌سازی معابر هنوز شهروندان دارای معلولیت خانه‌نشین هستند و چگونه می‌توان بر حسن اجرای دستورالعمل‌ها نظارت داشت، می‌گوید: بهترین پیشنهاد، نظارت دائمی شهروندان و مدیران شهری بر عملکرد مناسب‌سازی معابر است. هر نقطه‌ای که مشکلی برای حضور معلولان وجود دارد یا مناسب‌سازی به‌صورت درست اجرایی نشده، اطلاع‌رسانی شود. اتفاق خوبی که در این حوزه افتاده، آن است که دستورالعمل‌ها مصوب شده و وارد فاز عملیاتی شده است.

او، ادامه می‌دهد: «۲۰۰ سال است که تهران در حال ساخت و توسعه است. اگر بتوانیم تا پایان دوره مدیریت پنجم، حداقل ۲۰ درصد معابر را مناسب‌سازی کنیم، اتفاق بزرگی رقم خواهد خورد. در این دوران، مسئولان احساس مسئولیت را در قبال افراد دارای معلولیت داشته‌اند، زیرساخت‌های کار انجام‌شده، آموزش‌های لازم به پیمانکاران داده‌شده و استانداردهای مناسب‌سازی توسط اداره استاندارد تدوین‌شده است. شورای شهر نیز مدام پیگیری می‌کند.

به گفته نژاد بهرام، دغدغه مناسب‌سازی مبلمان شهری، عمومی شده، چنان‌که اگر ایستگاه مترویی مناسب‌سازی شده، اما معلولی نتواند از آن استفاده کند، تصاویر آن توسط مردم ارسال می‌شود و درنهایت به دست شهردار تهران می‌رسد تا برای پیدا کردن راهکار مناسب به معاون مربوطه ارجاع شود.

او در مورد حضور کم‌رنگ افراد دارای معلولیت در شهر، می‌گوید: باوجود آن‌که تلاش شده از کف‌پوش‌های شیاردار در معابر استفاده شود، اما متأسفانه معابر مناسب‌سازی شده، پیوستگی لازم را ندارد. یک معبر مناسب‌سازی شده اما فرد دارای معلولیت به معبر دیگری می‌رسد که آن هنوز مناسب‌سازی نشده یا مترویی که ممکن است هنوز ایستگاهش برای معلولان مناسب نباشد. بودجه مناسب‌سازی امسال پنج برابر شده و تلاش‌هایمان را در این رابطه انجام می‌دهیم.

به گفته نژاد بهرام، مناسب‌سازی در شهر ما سابقه کوتاهی دارد و دستیابی به شرایط مطلوب نیاز به زمان دارد.