چکیده: باروری ابرها به‌عنوان یک روش برای تعدیل آب‌وهوا، افزودن مواد به داخل یک ابر برای افزایش بارش است. به‌عبارت‌دیگر باروری ابرها روشی برای تأثیرگذاری بر روی ابرهای طبیعی است که در آن با استفاده از مواد شیمیایی آب بیشتری از ابر به شکل باران یا برف‌گرفته می‌شود. اما در جهان، جامعه هواشناسی نظرات مختلفی نسبت به بارورسازی ابرها دارند. به‌طورکلی این عملیات در حال حاضر پایه‌های علمی و محکمی ندارد و ممکن است بر محیط‌زیست اثر مخرب بگذارد. از سوی دیگر ممکن است آسیب‌هایی برای سلامتی افراد جامعه داشته باشد.

  • یک کارشناس محیط‌زیست: برای بارورسازی ابرها ۷ میلیارد تومان بودجه در نظر گرفته‌شده است.
  • محمد درویش: باروری سازی ابرها، بیشتر یک شو و دکان برای کشورهایی است که فکر می‌کنند می‌توانند در این زمینه شق‌القمر کنند.
  • کارشناس محیط‌زیست و هوا: بارورسازی در درازمدت می‌تواند اثرات منفی بر روی محیط‌زیست، انسان و محیط دریا داشته باشد.

عملیات بارورسازی ابرها نیازمند پیش‌بینی دقیق ابر و ویژگی‌های آن است که این مسئله در ایران کمتر رعایت می‌شود. کشور ما در منطقه‌ای قرارگرفته که ابرها باقابلیت باروری در آن کم و از سوی دیگر گردوخاک خیز است؛ همین موضوع می‌تواند تأثیر منفی بر عملیات بارورسازی ابرها بگذارد. به گفته احد وظیفه، رئیس مرکز ملی خشک‌سالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی، عملیات بارورسازی ابرها در ایران می‌تواند به‌صورت تحقیقاتی در محیط‌های آزمایشی انجام شود اما ادعاهایی مبنی بر این‌که بارورسازی ابر منجر به افزایش ۱۰ تا ۱۵ درصدی بارش باران در منطقه‌ای مشخص‌شده است بدون ارائه مستندات لازم نمی‌تواند درست باشد. بااین‌حال فرید گل‌کار، رئیس مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها، از آغاز عملیات باروری ابرها تا چند هفته دیگر خبر داده است.

چگونگی بارور کردن ابرها و این‌که در ایران به چه صورت و با چه هزینه‌ای انجام می‌شود، از مباحثی است که همستان به تحلیل و بررسی آن پرداخته است.

در تماس همستان با محمدرضا تابش، رئیس فراکسیون محیط‌زیست و توسعه پایدار مجلس شورای اسلامی وی بیان می‌کند که حاضر نیست پاسخگوی خبرنگاران باشد. همچنین معصومه آقاپورعلیشاهی، عضو فراکسیون محیط‌زیست و توسعه پایدار مجلس شورای اسلامی در این خصوص می‌گوید: «اطلاعات خاصی از موضوع ندارم». روابط عمومی مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها نیز بیان می‌کند که به آن‌ها گفته‌شده مصاحبه نکنند.

هزینه بالای بارور کردن ابرها
بارور کردن ابرها برای بارش، هزینه‌ای برای کشور دارد و باید بررسی شود که این هزینه مخصوصاً در شرایط امروز کشور کار درست و بهینه‌ای خواهد بود یا خیر. یک کارشناس که مایل نیست نام او منتشر شود، در خصوص هزینه‌های بارور کردن ابرها می‌گوید: «من می‌دانم که هواپیماهای مناسب بارور کردن ابرها را نداریم و اجاره می‌کنیم، ولی نمی‌دانم هواپیمایی خریداری کرده‌اند یا خیر. هزینه هر بار بارورسازی را نمی‌توانم دقیق تخمین بزنم، چون این کار از سوی وزارت نیرو انجام می‌شود، ولی هزینه سنگینی دارد. طبق اطلاعاتی که از طریق اخبار منتشره دارم، ۷ میلیارد تومان بودجه برای این کار در نظر گرفته‌شده است. اما اینکه برای هر پرواز چقدر هزینه می‌شود، من اطلاعی ندارم».

در ادامه جبار کوچکی نژاد، نایب‌رئیس فراکسیون محیط‌زیست و توسعه پایدار مجلس شورای اسلامی در خصوص بارور کردن ابرها و هزینه آن می‌گوید: «بارور کردن ابرها اصولاً در مناطق خشک یا مناطقی که کشاورزان نیاز به بارندگی دارند، رخ می‌دهد و هواپیماها در دل ابرها می‌روند و دما را پایین می‌آورد و بارندگی را در این مناطق مدیریت می‌کنند. نوع موادی که داخل ابرها تزریق می‌کنند تا دمای ابرها را پایین بیاورد و باران ببارد، هزینه‌بر و گران است. اما به‌طور دقیق میزان هزینه را نمی‌دانم، البته تا به امروز بر روی این طرح سرمایه‌گذاری زیادی نشده است. حدود چهار سال قبل به دلیل خشک‌سالی شمال کشور در یک مرحله بارورسازی انجام شد و از قرار دو مرحله دیگر هم بارورسازی ابرها تا امروز صورت گرفته است».

مرکز بارورسازی ابرها که وابسته به وزارت نیرو است، ادعا می‌کند که ما می‌توانیم ۵ درصد میانگین ریزش‌های آسمانی را در یک منطقه افزایش دهیم، درصورتی‌که اما و اگرهای فراوانی در این مورد وجود دارد

این نماینده مجلس در ادامه بیان می‌کند: «ما برای بارور کردن ابرها بیشتر از کشورهای همسایه مثلاً روسیه کمک می‌گیریم. ولی به تکنولوژی آن رسیده‌ایم و می‌توانیم به‌زودی خودمان انجام دهیم. همان‌طور که در پیش‌بینی هواشناسی احتمال اشتباه وجود دارد، امکان این موضوع که برای یک نقطه‌ای ابرها بارورسازی شوند، اما در نقطه‌ای دیگری بارش رخ دهد و ابرها جابه‌جا بشوند، وجود دارد. در خصوص مباحث محیط‌زیستی نیز قطعاً وقتی مواد شیمیایی به اوزن تزریق می‌کنیم، علائم و عوارض زیست‌محیطی هم دارد. اما من در گزارش‌ها ندیده‌ام که سیل فصل بهار سال ۹۸ مربوط به بارور کردن ابرها باشد و یا اینکه جایی هدف باوری بوده است، اما در جای دیگری بارش رخ‌داده است».

گلوله‌های بی‌فایده در بارورسازی ابرها
محمد درویش، کارشناس محیط‌زیست در مورد شکل‌گیری بارور کردن ابرها می‌گوید: «بارور کردن ابرها از دهه ۴۰ در ایران آغاز شد و بیشترین تمرکز هم بر روی استان‌های مرکزی کشور به‌خصوص استان کویری یزد بود و تلاش می‌کردند تا بتوانند میانگین ریزش‌های آسمانی را افزایش دهند. تلاش‌های زیادی برای بارور کردن ابرها در ایالات متحد آمریکا، روسیه، چین و به‌صورت عمده در جنوب اسپانیا، برخی کشورهای آفریقایی و همچنین در عربستان سعودی و کشورهای ثروتمند حاشیه جنوبی خلیج‌فارس انجام شد، اما هیچ گزارش مستندی که نشان دهد بارور کردن ابرها منجر به افزایش معنی‌دار میانگین ریزش‌های آسمانی شده است، تاکنون وجود ندارد».

آیا بارورسازی ابرها نتیجه مثبتی داشته است؟ سؤالی است که درویش در مورد پاسخ آن بیان می‌کند: «مرکز بارورسازی ابرها که وابسته به وزارت نیرو است، ادعا می‌کند که ما می‌توانیم ۵ درصد میانگین ریزش‌های آسمانی را در یک منطقه افزایش دهیم، درصورتی‌که اما و اگرهای فراوانی در این مورد وجود دارد. ما بر روی میانگین درازمدت ریزش‌های آسمانی استان یزد، به‌عنوان قدیمی‌ترین استانی که بارورسازی ابرها در آنجا کارشده، نظارت داشته‌ایم و مشخص‌شده که میانگین بارش در آنجا همان ۵۰ میلی‌متر است، یعنی میزان آن تغییری نکرده است. همچنین در عربستان و کشورهای ثروتمند حاشیه جنوب خلیج‌فارس نیز عملاً با بارورسازی ابرها، هیچ اتفاقی در میانگین بارش‌های آن‌ها نیفتاده است. ایالات متحد آمریکا اگر می‌توانست با بارورسازی ابرها مشکلات خشک‌سالی در کالیفرنیا را حل کند، دیگر نیازی نبود به کانادا فشار بیاورد که طرح‌های انتقال آب را اجرا کند. پس باروری سازی ابرها، بیشتر یک شو و دکان برای کشورهایی است که فکر می‌کنند می‌توانند در این زمینه شق‌القمر کنند؛ به همین دلیل پول‌های گزافی هزینه می‌کنند و عملاً به نتیجه‌ای نمی‌رسند.»

درویش، با اشاره به وضعیت دریاچه ارومیه، می‌گوید: «ظرف سال‌های متمادی، در دریاچه ارومیه، انواع روش‌های مختلف را به کار گرفتند و روش‌های دیگری هم بعدتر اضافه شد و حتی برخی به دنبال تغییر مسیر و جهت بادهای غالب بودند؛ اما هیچ‌کدام از روش‌ها جواب قطعی نداد. چنان‌که ناسا نیز پروژه‌هایی در چنین موضوعاتی در ایالات متحد آمریکا اجرا کرده؛ اما آن پروژه‌ها هم شکست خورد و در سال ۲۰۰۶ همه پروژه‌ها تعطیل شد».

هواپیمای بارورسازی ابرها در دوران پهلوی خریداری شد. در دوره ریاست جمهوری آقای احمدی‌نژاد نیز حوزه دریاچه ارومیه این کار دوباره انجام شد، درواقع هواپیمایی خریداری شد که از درون آن گلوله‌هایی شلیک می‌شد

او، در ادامه می‌گوید: «سازمان ملل متحد هم اصولاً علیه آنچه به آن می‌گوید مهندسی اقلیم، هشدار داده و اعلام کرده اگر برفرض شما بتوانید با روش‌های باور سازی ابرها یا چیزهایی مثل آن درجایی به‌صورت مصنوعی میانگین ریزش آسمانی را زیاد کنید، با توجه به این‌که مجموع بخارآب موجود در کره زمین ثابت است، به این معنی است که در یک جایی دیگر خشک‌سالی مصنوعی ایجاد کرده‌اید و این علاوه بر آن‌که غیراخلاقی است، می‌تواند خطرآفرین باشد و ضررهای محیط‌زیستی داشته باشد. هرگونه دست‌کاری در رژیم ایدئولوژیکی آب‌شناختی و اقلیمی جهان می‌تواند حتی طبعات غیرقابل‌پیش‌بینی و خطرناکی به وجود بیاورد».

محمد درویش از بارورسازی در ایران بیان می‌کند: «هواپیمای بارورسازی ابرها در دوران پهلوی خریداری شد. در دوره ریاست جمهوری آقای احمدی‌نژاد نیز حوزه دریاچه ارومیه این کار دوباره انجام شد، درواقع هواپیمایی خریداری شد که از درون آن گلوله‌هایی شلیک می‌شد. این گلوله‌ها حتی بعدها گفتند که می‌تواند آسیب‌های محیط‌زیستی هم داشته باشد. عملاً ابزاری مانند پدافندهایی که می‌خواهد به هواپیمای دشمن حمله کند، در پایین وجود دارد که می‌تواند آن گلوله‌ها را در هوا پخش کند که عملاً هیچ‌کدام فایده‌ای نداشته است».

سلامت انسان‌ها درخطر یدید نقره موجود در بارورسازی ابرها
شهرزاد آسوبار، کارشناس محیط‌زیست و هوا، به‌صورت جامع در مورد شکل‌گیری بارورسازی ابرها، می‌گوید: «ایران بر کمربند خشک و نیمه‌خشک قرار دارد و اثر تغییر اقلیم و گرمایش جهانی هم گریبان گیر ایران شده است. ایران با مشکلات کم آبی دست‌وپنجه نرم می‌کند. برخی برای احیای این شرایط بحرانی آب، روش‌های نوینی مثل بارورسازی ابرها را مناسب می‌دانند. بارورسازی ابرها روشی برای تأثیرگذاری روی ابرهای طبیعی است و با استفاده از مواد شیمیایی آب بیشتری از ابر به شکل باران یا برف‌گرفته می‌شود. این کار با استفاده از ژنراتورهای زمینی یا هواپیماها به افزایش بارش کمک می‌کند.»

به گفته او، برای عملیات بارورسازی ابرها، باید اقداماتی از طریق شناسایی مناطق باروری که شامل پارامترهای مختلفی مثل شرایط جغرافیایی منطقه و نوع ابر، حرکت ابرها، رطوبت، ارتفاع، جهت وزش باد، نیروی دینامیک ابرها و وضعیت بارش، می‌شود، انجام شود. با در نظر گرفتم این موارد در منطقه، از مواد مختلفی مثل نمک و نیتروژن استفاده می‌شود که در ایران بیشتر یدید نقره استفاده می‌شود که کارایی آن برای بارورسازی بیشتر است».

این کارشناس محیط‌زیست در ادامه از مخالفان و موافقان این طرح می‌گوید: «بارورسازی اگر به‌صورت کاملاً علمی انجام شود، باوجود هزینه بالای آن، می‌تواند عامل ۱۰ تا ۱۵ درصد بارش باران باشد».

او با اشاره به نظر مخالفان می‌گوید: «مخالفان معتقدند با توجه به هزینه‌ای که بابت این کار صورت می‌گیرد، می‌توانیم با روش‌های دیگری منابع آبی خود را حفظ کنیم؛ زیرا بارورسازی در درازمدت می‌تواند اثرات منفی بر روی محیط‌زیست، انسان و محیط دریا داشته باشد».

بارورسازی اگر به‌صورت کاملاً علمی انجام شود، باوجود هزینه بالای آن، می‌تواند عامل ۱۰ تا ۱۵ درصد بارش باران باشد

او درباره هزینه‌های بارورسازی، اگرچه می‌گوید که نمی‌تواند آن را تخمین بزند؛ اما می‌گوید: «هر پرواز حدود سه تا سه ساعت و نیم زمان می‌برد و حدود ۴۰۰ عدد یودید نقره را به ابرها شلیک می‌کنند.»

به گفته آسوبار، طبق پژوهش‌ها و مطالعات انجام‌شده در دفتر محیط‌زیست، بهداشت و ایمنی دانشگاه برکلی، یدید نقره به‌عنوان یک ماده شیمیایی غیرمحلول و خطرناک که باعث آلودگی آب‌وخاک می‌شود، ارزیابی و معرفی‌شده است. همچنین مقالات پزشکی نشان می‌دهد یدید نقره در انسان از طریق ریه، بینی، پوست و دستگاه گوارش جذب می‌شود و بر اساس سموم نوع خفیف یا شدیدش می‌تواند یکسری بیماری‌هایی برای انسان به ارمغان بیاورد».

او، در مورد عواقب آسیب‌زای بارورسازی ابرها، می‌گوید: «این روش وقتی انجام شود، یدید نقره در آب‌وخاک نفوذ پیدا می‌کند و در درازمدت هم بر روی انسان وزندگی دریایی تأثیر می‌گذارد. درعین‌حال، اگر روش اجرا به‌درستی عمل نشود، می‌تواند عامل سیل شود.

این کارشناس محیط‌زیست و هوا، در مورد تجربه دیگر کشورها در بارورسازی ابرها می‌گوید: «بیشتر کشورهای پیشرفته و توسعه‌یافته مانند آمریکا بارورسازی ابرها را کنار گذاشته‌اند، زیرا از این طریق به نتیجه مطلوبی نرسیده‌اند، اما همچنان برخی از کشورهای درحال‌توسعه این کار را انجام می‌دهند.»

او تأکید می‌کند که بارورسازی ابرها بحران منابع آبی ما را رفع نمی‌کند. ما باید به سمت حفظ منابع آب و تغییر الگوی مصرف کشاورزی که بیشترین سهم هدر رفت منابع آبی در ایران را دارد، حرکت کنیم. درعین‌حال، تغییر الگوی کشت در کشاورزی، از دیگر اقدامات مؤثر در مقابل بارورسازی ابرهاست.

به گفته او، بارورسازی ابرها شاید به‌طور مقطعی بخشی از مشکلات را حل کند، اما ورود هر امر غیرمعمول به طبیعت، قطعاً تأثیرات منفی خواهد داشت. طبق نظرات کارشناسان بهتر است روش‌های دیگری برای افزایش بارش انجام شود تا این‌که هزینه‌های گزافی برای بارورسازی انجام شود.