چکیده: تصاویر منتشرشده از منطقه «ابوزیدآباد» واقع در آران و بیدگل در روزهای اخیر، از مالچ پاشی در حدود ۵۰۰ هکتار از این اراضی و با صرف هزینه‌ای بالغ‌بر ۲۴ میلیارد تومان دارد؛ موضوعی که از سوی فعالان محیط‌زیست با نقدهای زیادی روبه‌رو شده است.

حسینعلی نریمانی، رئیس اداره امور بیابان‌های اداره کل منابع طبیعی اصفهان: مالچ پاشی در هیچ کجا منسوخ نشده، چون جایگزینی برای آن وجود ندارد.

یک فعال محیط‌زیست: ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که نه سازمان محیط‌زیست و نه منابع طبیعی هیچگونه پایشی درباره گونه‌های جانوری موجود در منطقه «ابوزیدآباد» انجام نداده‌اند.

یک استاد دانشگاه در حوزه خاک‌شناسی: تپه‌های ماسه‌ای خود، یک آبخوان است و باید به آن‌ها اجازه داد تا سفره‌ای آب زیرزمینی را تغذیه کنند. مالچ پاشی از تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی جلوگیری می‌کند یا اینکه عبور آب از مالچ‌ها باعث آلودگی آبخوان‌ها می‌شوند.

مالچ پاشی روشی قدیمی و رایج برای تثبیت ماسه‌های روان است، اما با توجه به آثار سویی که برای اکوسیستم، پوشش گیاهی و جانوری و خاک آن منطقه به همراه دارد، همواره استفاده از آن با اما و اگرها و مخالفت‌های زیادی روبه‌رو بوده است. گزارش تحقیقی تحت عنوان «بررسی آثار زیست‌محیطی ناشی از مالچ پاشی در منطقه «بیت کوصر» که توسط مرکز پژوهش‌های مجلس انجام‌شده است، نشان می‌دهد هرگونه مالچ پاشی برای تثبیت شن در مناطقی که مشکل گردوخاک ندارند، ممنوع است.

همچنین بر اساس دیگر نتایج این تحقیق، ماسه‌های روان در کشور بیش از ۵ هزار هکتار نیستند، ولی ۲۰ میلیون هکتار از اراضی کشور دچار مشکل گردوغبارند. لذا استفاده از مالچ‌های نفتی باید در سطح کشور ممنوع شده و کاربرد دیگر روش‌ها مانند ایجاد موانع درختکاری و یا احداث مانع‌های فیزیکی مانند درختچه‌های گز و یا تاق ردیفی باید در دستور کار قرار گیرد یا منطقه را برای مدتی قرق کرد.

بررسی آثار زیست‌محیطی ناشی از مالچ پاشی در منطقه «بیت کوصر» که توسط مرکز پژوهش‌های مجلس انجام‌شده است، نشان می‌دهد هرگونه مالچ پاشی برای تثبیت شن در مناطقی که مشکل گردوخاک ندارند، ممنوع است

 این پژوهش‌ها در حالی انجام‌شده که ردیف ۳ تبصره «ه» بند یک ماده‌واحده قانون برنامه بودجه سال ۱۳۹۸ بیان می‌کند: «۱۱ درصد اعتبار برای انجام عملیات خاک‌پوش (مالچ پاشی کردن) سازگاربامحیط‌زیست مورد تأیید سازمان ذی‌ربط، در اختیار وزارت جهاد کشاورزی، سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری قرار گیرد».

بر همین اساس اداره کل منابع طبیعی استان اصفهان که مدعی است مطالعات ملی در رابطه با ۱۳ استان، نشان‌دهنده نیاز ۹ استان به مالچ پاشی است اقدام به این کار در منطقه ابوزیدآباد کرده است؛ اقدامی که ایمان ابراهیمی، فعال محیط‌زیست و مدیرعامل انجمن آوای بوم در گفت‌وگو با «همستان» آن را غیرضروری می‌داند و معتقد است: «درباره مالچ پاشی نظرات بسیاری وجود دارد. اما اتفاق‌نظر بر این است که مالچ پاشی موجب از بین رفتن گونه‌های جانوری اعم از پرنده، خزنده و… می‌شود. این اقدام نیاز به بررسی‌های اولیه دارد؛ مثلاً اینکه چه گونه‌های جانوری در این منطقه زندگی می‌کنند؟ وضعیت انقراض آن‌ها چگونه است؟ آیا ممکن است مالچ پاشی منجر به از بین بردن گونه‌های جانوری به‌ویژه جانوران اندیمیک شود؟ متأسفانه ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که نه سازمان محیط‌زیست و نه منابع طبیعی هیچ‌گونه پایشی درباره گونه‌های جانوری موجود در منطقه «ابوزیدآباد» انجام نداده‌اند.»

روشی منسوخ، اما مورد استفاده
پژوهش‌ها نشان می‌دهد استفاده از مالچ نفتی توجیهی ندارد و به روشی منسوخ شده در کشورهای مختلف تبدیل شده است، اما این روش، همچنان در برخی از استان‌های ایران برای تثبیت شن و ماسه‌های روان استفاده می‌شود. به گفته ابراهیمی، مالچ‌های غیرنفتی یا باید وارد شوند یا در کشور تولید شوند. به خاطر تحریم‌ها امکان واردات آن‌ها وجود ندارد. چند شرکت دانش‌بنیان نیز تاکنون مالچ‌های غیرنفتی خود را ارائه کرده‌اند، اما مورد تأیید قرار نگرفته‌اند.

همین مسئله باعث شده تا اداره منابع طبیعی اقدام به پاشیدن مالچ نفتی در منطقه ابوزیدآباد کند؛ درحالی‌که این کار بسیار آسیب‌زاست و توصیه نمی‌شود؛ مگر در مناطقی که پوشش گیاهی و جانوری آن‌ها زیر یک درصد است. از سوی دیگر مردم این ناحیه تاکنون هیچ احساس نیازی به مالچ پاشی را گزارش نکرده‌اند. این کار با سرعت انجام می‌شود چون بودجه مدت‌دار برای آن مشخص‌شده. درصورتی‌که مالچ نفتی دو خصوصیت دارد که استفاده از آن را خطرناک می‌کند؛ با کاهش جذب رطوبت و ایجاد پوشش نفتی و سیاه باعث افزایش دما و تغییر در اقلیم آن ناحیه می‌شود. ذرات مالچ نیز براثر بادهای شدید بلند می‌شوند و اگر پوشش گیاهی ارتقا پیدا نکند، ذرات معلق نفتی وارد تنفس مردم می‌شوند.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد استفاده از مالچ نفتی توجیهی ندارد و به روشی منسوخ شده در کشورهای مختلف تبدیل شده است، اما این روش، همچنان در برخی از استان‌های ایران برای تثبیت شن و ماسه‌های روان استفاده می‌شود

حسینعلی نریمانی، رئیس اداره امور بیابان‌های اداره کل منابع طبیعی اصفهان، اما مخالف این حرف‌هاست و معتقد است: «سازمان محیط‌زیست پس از چند ماه بررسی مجوز صدور مالچ نفتی را صادر کرده است؛ مسلماً این سازمان به‌عنوان سازمان متولی تمامی نقاط ضعف و قوت این اقدام را بررسی کرده است. مالچ پاشی در هیچ کجا منسوخ نشده و در کشورهایی که نفت وجود دارد، همچنان انجام می‌شود، چون جایگزینی برای آن وجود ندارد. ۵۰ سال از مالچ پاشی می‌گذرد، اما هنوز مطالعه علمی درباره اینکه این اقدام مضر است، انجام‌نشده و روش‌های جایگزینی نیز برای آن در نظر نگرفته شده؛ هرچند شرکت‌های دانش‌بنیان در حال بررسی و انتخاب روش جایگزین هستند که این مسئله نیز حداقل یک سال و نیم به طول می‌انجامد؛ درحالی‌که بودجه مالچ پاشی مدت‌دار و محدود است.» او ادامه می‌دهد: «مطالعات ملی چهار شاخص فنی، اکولوژیک، اقتصادی و اجتماعی را برای مالچ پاشی در نظر گرفته.

مالچ پاشی در ابوزیدآباد نیز بر همین اساس صورت گرفته؛ چراکه این منطقه ۱۵ کیلومتر از حیات‌وحش فاصله دارد و هیچ‌گونه جانوری در آن وجود ندارد. در نواحی که پوشش گیاهی وجود دارد نیز مالچ پاشی انجام نمی‌شود. مطالعات نشان داده که این منطقه کانون فرسایش بادی است و شاید امروزه مشکلی در آن وجود نداشته باشد، اما اگر مالچ پاشی صورت نگیرد در آینده به کانون بحرانی تبدیل می‌شود.»

جایگزین‌های مالچ؟
اما آیا جایگزینی برای مالچ وجود دارد؟ این سؤالی است که از احمد جلالیان، استاد بازنشسته دانشگاه صنعتی اصفهان و شاغل در دانشگاه آزاد اصفهان در حوزه خاک‌شناسی پرسیدیم. او در ارتباط با چگونگی تثبیت عرصه پهنه‌های شنی کشور آن‌ها را به چندین دسته تقسیم می‌کند و می‌گوید: «گروه اول، تپه‌های ماسه‌ای غیرفعال هستند. در ایران مرکزی بالغ‌بر ۵ میلیون هکتار از این تپه‌های ماسه‌ای وجود دارد. این تپه‌ها هلالی شکل بوده و ایجاد گردوغبار نمی‌کنند.

بنابراین نیازی به تثبیت ندارند. دست‌دوم، اما تپه‌های ماسه‌ای فعال با پوشش گیاهی بالغ‌بر ۱۵ تا ۲۰ درصد هستند. درصورتی‌که این تپه‌ها تهدیدی برای مسدود کردن جاده‌ها یا صدمه رساندن به مناطق مسکونی به شمار آیند، نیاز به تثبیت دارند. اگر میزان نزولات آسمانی در این تپه‌ها مناسب باشد، با دو سال قرق و کاشت نهال تاغ و قلمه اسکمبیل می‌توان اقدام به تثبیت آن‌ها کرد. این تپه‌ها نیازی به مالچ پاشی ندارند. گروه سوم، تپه‌های ماسه‌ای فعال با پوشش گیاهی ضعیف و میزان بارندگی اندک هستند.

تپه‌های ماسه‌ای خود، یک آبخوان است و باید به آن‌ها اجازه داد تا سفره‌ای آب زیرزمینی را تغذیه کنند. مالچ پاشی از تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی جلوگیری می‌کند یا اینکه عبور آب از مالچ‌ها باعث آلودگی آبخوان‌ها می‌شوند

در این تپه‌ها می‌توان با احداث بادشکن با استفاده از سرشاخه‌های تاغ و نی، سرعت آستانه فرسایش خاک را تقلیل داد و در پناه آن نیز اقدام به کاشت نهال یا قلمه کرد. با این روش در دهه ۱۳۴۰ هزاران هکتار عرصه، توسط کارشناسان منابع طبیعی تثبیت‌شده است. گروه چهارم، پهنه‌های شنی و سیلتی در اراضی با شیب کم هستند که تولید گردوغبار می‌کنند. این عرصه‌ها نیز نیازی به مالچ پاشی ندارند، زیرا عمدتاً شور و سدیمی هستند و ازآنجاکه مالچ نفتی در مدت کوتاهی تجزیه می‌شود و مشکلات حاد زیست‌محیطی به همراه دارد و سلامتی را به خطر می‌اندازد، نیازی به استفاده از آن‌ها نیست.

در این عرصه‌ها می‌توان از مالچ رسی که محیط‌زیست دوست و مورد تأیید دولت و مقرون‌به‌صرفه است، استفاده کرد.» اشاره جلالیان به اقدامات شرکت دانش‌بنیان اصفهانی است که توانسته در مدت هفت سال به فناوری مالچ رسی دست یابد و به‌عنوان پایلوت در شرق اصفهان از آن استفاده کند: «مالچ رسی در این منطقه از ماندگاری بالای چهار سال برخوردار و به تأیید معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری نیز رسیده و در مرحله تجاری‌سازی است.» به گفته او، تپه‌های ماسه‌ای خود، یک آبخوان است و باید به آن‌ها اجازه داد تا سفره‌ای آب زیرزمینی را تغذیه کنند. مالچ پاشی از تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی جلوگیری می‌کند یا اینکه عبور آب از مالچ‌ها باعث آلودگی آبخوان‌ها می‌شوند.